باغداری پسته پتانسیل اقتصادی فوقالعادهای دارد، اما دستیابی به محصولی مرغوب و پربازده بدون مدیریت عوامل خسارتزا غیرممکن است. درخت پسته در طول فصل رشد، همواره در معرض هجوم حشرات مکنده، چوبخوار و عوامل قارچی قرار دارد که در صورت عدم کنترل، میتوانند کل دسترنج یک سال باغدار را نابود کنند. برای محافظت از این سرمایه گرانبها، شناخت آشنایی با رایج ترین آفات درخت پسته و پیشگیری و کنترل آفات و بیماری های درخت پسته الزامی است.به کارگیری یک برنامه تغذیهای متوازن و استفاده از کودهای تقویتکننده، شادابی و بنیه عمومی درخت پسته را حفظ کرده و سرعت بازسازی بافتهای آسیبدیده از نیش آفات را افزایش میدهد.
در این مقاله تخصصی، شالوده آسیبشناسی باغات پسته، ویژگیهای حشرات زیانآور، علائم قارچ درخت پسته و شیوههای مبارزه بیولوژیک و شیمیایی را پایش و بررسی میکنیم.
بخش اول: بیماریهای قارچی و ریشهای شالوده پسته
بسیاری از عوامل بیماریزا از بخشهای پنهان و خاکزی باغ شروع به فعالیت میکنند که تشخیص زودهنگام آنها از نابودی کامل درخت جلوگیری میکند.
۱. پوسیدگی طوقه و ریشه (گموز پسته)
این بیماری که به «شیره سیاه» نیز معروف است، یکی از مهلکترین بیماری های پسته در سراسر باغات کشور است. عامل آن قارچ فیتوفتورا بوده که در خاکهای مرطوب و سنگین فعال میشود. علائم آن شامل زردی و ریزش برگها، ضعف عمومی درخت و خروج صمغ یا تشتک قهوهای-سیاه از طوقه است.
- پیشگیری و کنترل: دوری از سیستم آبیاری غرقابی سنتی، عدم تماس مستقیم آب با طوقه درخت (ایجاد سیستم طوقه تشتکی) و استفاده از پایههای مقاوم (مانند یوسیآروان).
- بهترین سم برای گموز پسته: تراشیدن بافتهای آلوده طوقه و پانسمان آن با بردوفیکس یا قارچکشهای سیستمیک نظیر فوزتیل آلومینیوم (الییِت) به همراه کلات مس.
۲. بیماری ماسوی پسته
این عارضه شایع مستقیماً کیفیت مغز پسته را هدف قرار میدهد. در بیماری ماسوی پسته، مغزها حالت سفیدی، لزج و اسفنجی پیدا کرده و طعم تلخ و نامطبوعی میگیرند. این بیماری توسط یک قارچ پاتژن ایجاد میشود که ناقل اصلی آن حشره سن است. با نیش زدن سن به دانه، اسپورهای قارچ به درون غلاف منتقل میشوند.
بخش دوم: آفات کلیدی و مکنده چتر درخت پسته
حشرات مکنده بیشترین فراوانی را در میان آفات پسته دارند و به دلیل ترشحات صمغی یا سموم تزریقی، به برگ و میوه آسیب میزنند.
۳. بیماری پسیل پسته (شیره خشک)
اگر بپرسید مهمترین آفت در میان انواع بیماری و آفات مهم پسته و روش های مبارزه با آنها چیست، قطعاً پاسخ پسیل پسته است. حورههای این آفت با مکیدن شدید شیره گیاهی، عسلک شکر مانندی ترشح میکنند که در مجاورت هوا خشک شده و شبیه به سفیدک روی برگها مینشیند. این امر کارخانه فتوسنتز را متوقف کرده و سبب ریزش شدید جوانهها و برگها میشود.
- پیشگیری و کنترل پسیل پسته: استفاده از کارتهای زرد چسبنده در بهار، حمایت از دشمنان طبیعی (مانند بالتوریها و کفشدوزکها) و شستشوی برگها با صابونهای کشاورزی. اجرای یک برنامه تغذیه اصولی و مصرف بهینه کود، با ضخیم کردن دیواره سلولی برگها، مقاومت طبیعی درختان پسته را در برابر هجوم آفات کلیدی مانند پسیل و کنهها به شدت افزایش میدهد.
- بهترین سم برای پسیل پسته: استفاده موضعی از سمومی نظیر موونتو، دایابون، یا گوگردپاشی تخصصی (میکرونیزه) در خنکای روز.
۴. سن، مهمترین آفات و بیماری های درخت پسته
انواع سنهای سبز و قهوهای از فاز ارزنی شدن پسته تا مرحله برداشت در باغ حضور دارند. سن، مهمترین آفات و بیماری های درخت پسته در ایجاد پوکی و ناقل بیماری ماسو است. نیش سن در ابتدای فصل سبب سیاه شدن و ریزش میوههای جوان (داغوی پسته) میشود.
- پیشگیری و کنترل سن پسته: از بین بردن علفهای هرز حاشیه باغ (به ویژه اسفند و شور) که کانون اصلی تجمع سنها هستند.
- انواع سم پسته برای از بین بردن سن: در صورت طغیان، استفاده از حشرهکشهای ضربهای مانند افوریا، فندال یا دسیسی تحت نظارت کارشناس توصیه میشود.
بخش سوم: آفات چوبخوار، مغزخوار و زنجرکها
۵. پروانه چوبخوار پسته (کرم گلوگاه)
لاروهای این پروانه با حفر کانال در داخل مغز چوب و خوشههای پسته، آوندهای آبکش را قطع کرده و سبب خشک شدن کامل خوشهها و سیاه شدن مغز میشوند. این حشره در ردیف آفات پسته پنهان و خاکزی در زمستان پایش میشود، زیرا لاروها در درون شاخهها زمستانگذرانی میکنند.
- پیشگیری و هرس حمایتی: هرس شاخههای آلوده و سوزاندن آنها در زمستان، استفاده از فرومونهای جلبکننده جنسی برای ردیابی پروانهها.
- سموم آفات درخت پسته: سمپاشی دقیق در زمان اوج پرواز حشره بالغ (معمولاً فروردین ماه) با سمومی مانند کنسالت یا لاروین.
۶. زنجرک پسته (شیره تر)
این حشره در ابتدای بهار فعال شده و با مکیدن شیره جوانههای تازه، مایع چسبناک و ژلهمانندی به نام شیره تر تولید میکند. زنجرک، آفات و بیماری های درخت پسته را در فاز گلدهی به شدت تضعیف میکند.
- پیشگیری و کنترل آفت شیره تر: شخم زمستانه پای طوقه و استفاده از یخآب زمستانه برای نابودی شفیرههای درون خاک.
- سموم زنجرک پسته: حشرهکشهای تماسی-سیستمیک مانند کونفیدور (ایمیداکلوپرید) در اوایل بهار اثربخشی بالایی دارند.
بخش چهارم: کنهها و زنبورهای خسارتزا
۷. کنه گالی (آفت برگ درخت پسته)
این آفت میکروسکوپی با استقرار در بافت برگ، سبب تغییر شکل، تاخیر در رشد و لولهشدن حاشیه برگها میشود که در اصطلاح باغداری به پیشگیری و کنترل بیماری لب شتری پسته معروف است. کنهها در شرایط خشکی و غبارآلودگی به شدت طغیان میکنند.
- سموم کنهکش: استفاده از کنهکشهای تخصصی مانند نیسورون، باروک یا انویدور در ابتدای علائم آلودگی.
۸. زنبورهای مغزخوار پسته (سیاه و زرد)
این زنبورها تخم خود را مستقیماً درون میوه پسته جوان قرار میدهند. لارو پس از تفریخ، تمام مغز پسته را خورده و پوست استخوانی را پوک میکند. پسته آلوده در باغ باقی میماند و لارو در درون آن زمستان را سپری میکند.
- پیشگیری و کنترل: جمعآوری و سوزاندن کامل پستههای ریزشکرده و باقیمانده روی درختان در فصل پاییز (بهترین راه قطع چرخه آفت).
- سموم آفات و بیماریهای درخت پسته: سمپاشی همزمان با خروج حشرات بالغ در اردیبهشت ماه با حشرهکشهای پوششی.
جدول خلاصه پایش و روشهای کنترل و پیشگیری از آفات پسته
| نام آفت یا بیماری | نشانه بارز خسارت در باغ | بهترین زمان مبارزه | بهترین سم برای درخت پسته |
| گموز (پوسیدگی طوقه) | خروج شیره سیاه از طوقه + زردی برگ | بهار و پاییز (فاز فعال قارچ) | اکسیکلرور مس / فوزتیل آلومینیوم |
| پسیل (شیره خشک) | شکرک سفید روی برگ + ریزش جوانه | خرداد تا مرداد ماه | موونتو / گوگرد میکرونیزه |
| سن پسته | داغوی پسته و لکههای اسفنجی مغز | اردیبهشت تا مرداد | افوریا / فندال |
| پروانه چوبخوار | سوراخ و کانال روی ساقه و خوشه | فروردین (اوج پرواز) | کنسالت / لاروین |
| زنجرک (شیره تر) | صمغ چسبناک زرد روی خوشههای جوان | اوایل فروردین ماه | کونفیدور (ایمیداکلوپرید) |
| زنبور مغزخوار | پوک شدن پسته و سوراخ خروجی ریز | پاییز (زراعی) / اردیبهشت | جمعآوری پستههای آلوده / نفوذیها |
بخش پنجم: روشهای کنترل و پیشگیری از آفات پسته به صورت تلفیقی
برای کاهش مصرف سموم شیمیایی و جلوگیری از مقاوم شدن حشرات، اتکا به استراتژیهای روشهای کنترل و پیشگیری از آفات پسته ضرورت دارد:
۱. یخآب زمستانه: غرقاب کردن باغ در دی و بهمن ماه برای منجمد کردن و نابودی شفیره آفات خاکزی مانند زنجرک و سن.
۲. بهداشت باغ: هرس و سوزاندن شاخههای آلوده و جمعآوری پستههای پوک پای درختان.
۳. شستشوی دورهای باغ: استفاده از صابونهای پتاسیمی برای پاک کردن عسلک پسیل و کاهش جمعیت کنهها بدون آسیب به محیط زیست.
جمعبندی و نتیجهگیری عملی
مدیریت آفات و بیماریهای درخت پسته نیازمند پایش مداوم چتر و طوقه درختان از بهار تا پایان فصل برداشت است. مهار آفات کلیدی نظیر پسیل پسته و سن، نه تنها از ریزش میوهها جلوگیری میکند، بلکه مانع از ابتلای باغ به بیماریهای ثانویه مانند ماسو و قارچهای زهرابهدار میشود. با تلفیق روشهای زراعی زمستانه، حفظ سلامت خاک و استفاده اصولی از سموم سیستمیک در زمان طلایی، شالوده باغ پسته شما مستحکم و پربار باقی خواهد ماند.
۱. چرا پسیل پسته به برخی از سموم قدیمی دیگر پاسخ نمیدهد؟
به دلیل سمپاشیهای بیرویه و دوزهای نادرست در گذشته، پسیل پسته مقاومت بالایی نسبت به سموم فسفره ایجاد کرده است؛ بنابراین امروزه استفاده از ترکیبات مدرن مانند موونتو و یا روشهای فیزیکی نظیر گوگردپاشی توصیه میشود.
۲. آیا بارندگی در بهار تأثیری روی بیماریهای قارچی پسته دارد؟
بله، بارندگیهای مداوم بهاره به همراه گرم شدن هوا، رطوبت نسبی باغ را بالا برده و شرایط را برای طغیان قارچهای برگی و لکهبرگیهای پسته بسیار مساعد میکند.
۳. بهترین راه برای جلوگیری از ورود آفت سن از کوهستان به باغ چیست؟
بهترین راه، عدم سمپاشی و دست نزدن به علفهای هرز حاشیه باغ در زمان سبز بودن آنها است؛ زیرا سنها روی آنها مستقر هستند. اگر علفهای هرز حاشیه را ناگهان بتراشید، سنها به ناچار به سمت درختان پسته هجوم میآورند.
۴. صابونهای کشاورزی چگونه باعث مهار پسیل پسته میشوند؟
این صابونها تماسی هستند و با حل کردن لایه مومی و محافظ بدن حورههای پسیل، باعث خشک شدن و مرگ آنها میشوند، ضمن اینکه عسلک چسبناک روی برگ را نیز تمیز میکنند.
۵. نشانه دقیق آسیب آفت کرم چوبخوار روی سرشاخهها چیست؟
ریزش برگهای انتهایی یک شاخه، سیاه شدن مغز چوب در محل برش شاخه و وجود سوراخهای بسیار ریز همراه با براده چوب در محل اتصال بندهای شاخه، از نشانههای بارز حضور این آفت است.
منابع
کارشناسان کشاورزی
سایت تتاکو
بدون نظر