مدیریت و نگهداری از باغات و مزارع در برابر عوامل خسارتزا، همواره نیازمند اتخاذ تدابیر علمی و هماهنگ است. در چرخه تولید محصولات کشاورزی، تعادل میان برنامههای حفاظتی و برنامههای تغذیهای اهمیت بالایی دارد. همانطور که انتخاب و مصرف درست انواع کودهای تقویتی به عنوان پایه و اساس رشد گیاه، توسعه ریشه و افزایش تناژ محصول شناخته میشود، شناخت آفات و کنترل به موقع آنها نیز برای حفظ سلامت این بافتهای تغذیه شده حیاتی است؛ چرا که طغیان آفات مکنده میتواند تمام اثرات مثبت نهادههای کودی را خنثی کند. یکی از کلیدیترین و شایعترین این عوامل، آفت شته است. در این مقاله تفصیلی، به بررسی این موضوع پرداخته و چرخه زندگی، علائم خسارت و راهکارهای جامع مبارزه با آن را بررسی میکنیم.
۱. شته چیست؟
در پاسخ به این سوال کلیدی که شته چیست؟ باید گفت شتهها (Aphids) حشرات بسیار کوچک، گلابیشکل و ظریفی از راسته نیمبالان هستند که به صورت کلونیهای فشرده و انبوه روی اندامهای جوان گیاه مستقر میشوند. این حشرات دارای قطعات دهانی ثاقب-مکندهاند که با فرود آوردن آن به داخل آوندهای آبکش، از شیره پرورده گیاه که سرشار از مواد قندی و اسیدهای آمینه است، تغذیه میکنند. شتهها به دلیل پتانسیل بالای تکثیر، یکی از خطرناکترین دشمنان گیاهان در باغ و مزرعه به شمار میروند.
۲. چرخه زندگی شته
شناخت چرخه زندگی شته به کشاورزان کمک میکند تا دقیقترین زمان را برای مبارزه انتخاب کنند. چرخه زندگی این آفت بسیار پیچیده و پویا است. در فصل زمستان، شتهها معمولاً به صورت تخم روی پوست درختان، شکاف شاخهها یا بقایای گیاهی زمستانگذرانی میکنند.
با شروع فصل بهار و افزایش دما، این تخمها تفریخ شده و حشرات ماده بدون بال (موسس) ظاهر میشوند. نکته شگفتانگیز در چرخه زندگی شتهها، توانایی تکثیر به روش “بکرزایی” (تولید مثل بدون نیاز به جفتگیری و به صورت زندهزایی) در طول بهار و تابستان است. این خصوصیت باعث میشود جمعیت آفت به صورت انفجاری افزایش یابد. در اواخر فصل یا زمانی که تراکم کلونی بسیار بالا رفته و غذا کم میشود، شتههای بالدار تولید میشوند تا پرواز کرده و به روی گیاهان و باغات مجاور منتقل شوند. در پاییز، حشرات نر و ماده جفتگیری کرده و مجدداً برای بقای نسل در زمستان، تخمگذاری میکنند.
۳. انواع شته
شتهها تنوع گونهای بسیار بالایی دارند و بر اساس ساختار بدنی و گیاهان میزبان به دستههای مختلفی تقسیم میشوند. موضوع شته، انواع و راههای مبارزه با آن همواره بر اساس شناخت همین تنوع بررسی میشود. در ادامه به مهمترین انواع شته اشاره میکنیم:
۳.۱. شته سبز
شته سبز (مانند شته سبز هلو یا شته سبز جالیز) از شایعترین گونهها در مزارع صیفیجات، گلخانهها و باغات هستهدار است. این آفت به بافتهای تازه ترد حمله کرده و به شدت پتانسیل انتقال ویروسهای گیاهی را دارد.
۳.۲. شته سیاه
این گونه (مانند شته سیاه باقلا یا شته سیاه انار) کلونیهای بسیار متراکم و فشردهای به رنگ سیاه یا قهوهای تیره ایجاد میکند. شته سیاه به دلیل تولید حجم بالای عسلک و اصرار فراوان بر تغذیه از گرههای رشدی، خسارت شدیدی به بافت جفتی گیاه وارد میکند.
۳.۳. شته سفید
شته سفید که در برخی منابع به دلیل ترشحات مومی بدن با این نام شناخته میشود (و نباید آن را با سفیدبالک یا مگس سفید اشتباه گرفت)، لایهای از پودر سفید مومی یا کرکمانند به دور خود آرایش میدهد. این لایه مومی مانند چتری محافظ در برابر پاشش سموم تماسی عمل میکند.
۴. علائم شتهزدگی روی برگ و اندامهای گیاهی
تشخیص زودهنگام آفت از روی علائم ظاهری، گام نخست در جلوگیری از طغیان آن است. اصلیترین علائم شتهزدگی روی برگ و گیاه عبارتند از:
- پیچیدگی و لوله شدن برگها: شتهها با مکیدن شیره یک طرف برگ، باعث رشد نامتقارن سلولها و در نتیجه لوله شدن و دفرمه شدن شدید برگهای جوان میشوند.
- زردی و پژمردگی: به دلیل تخلیه ذخایر هیدرات کربن گیاه، برگها شادابی خود را از دست داده، زرد شده و در نهایت خشک میشوند.
- وجود عسلک و چسبندگی شدید: شتهها مواد قندی مازاد را به صورت مایعی چسبناک به نام عسلک دفع میکنند که روی برگها و میوهها میریزد.
- ظهور قارچ فوماژین (دوده): روی عسلک چسبناک، قارچهای سیاهرنگی رشد میکنند که سطح برگ را مانند زغال سیاه کرده، مانع رسيدن نور و اختلال در فتوسنتز میشوند.
- تجمع مورچهها: مورچهها برای تغذیه از عسلک، به دور کلونی شتهها جمع میشوند و نقش محافظ را برای آنها در برابر حشرات شکارچی ایفا میکنند.
۵. بهترین روشهای نابودی شته
مبارزه با این آفت باید به صورت مدیریت تلفیقی (IPM) انجام شود. بهترین روشهای نابودی شته شامل ترکیبی از اقدامات به زراعی، بیولوژیکی و در نهایت شیمیایی است. در مقیاسهای کوچک، شستشوی گیاه با فشار آب یا استفاده از صابونهای حشرهکش ارگانیک کارایی بالایی دارد. همچنین حمایت از حشرات مفید مانند کفشدوزکهای هفتنقطهای و بالتوریها که از شتهها تغذیه میکنند، جمعیت آفت را به طور طبیعی کنترل میکند. اما در شرایط طغیانی، روش علمی بر مصرف سموم استاندارد استوار است.
۶. روش از بین بردن شته درختان و باغات (مبارزه شیمیایی)
زمانی که وسعت آلودگی بالا است، انتخاب بهترین سم برای کشتن شته کلید موفقیت عملیات است. با توجه به نوع درخت، متدهای متفاوتی به کار گرفته میشود.
۶.۱. بهترین سم برای کشتن شته
به دلیل پنهان شدن شتهها در لابلای برگهای لوله شده، سموم تماسی کارایی کمی دارند. از این رو، سموم سیستمیک و نفوذی به عنوان بهترین سم برای کشتن شته شناخته میشوند. سمومی مانند ایمیداکلوپراید (کنفیدور)، استامیپرید (موسپیلان) و تیامتوکسام به سرعت وارد شیره گیاه شده و شتهها را در هر نقطهای که باشند نابود میکنند. همچنین سموم اختصاصی شتهکش مانند فلونیکامید (تپکی) گزینهای فوقالعاده هستند؛ زیرا آسیبی به زنبورهای عسل و حشرات مفید وارد نمیآورند.
۶.۲. چگونه شته درخت انار را از بین ببریم؟
یکی از چالشهای بزرگ باغداران، مدیریت شته در باغات انار است. در پاسخ به این سوال که چگونه شته درخت انار را از بین ببریم؟ باید گفت شته انار در اوایل بهار به گلها و جوانهها حمله میکند. برای کنترل آن، ابتدا باید علفهای هرز کف باغ را مهار کرد؛ سپس در صورت نیاز به سمپاشی، از بهترین سم برای شته انار که ترکیبات سیستمیک کمخطر مانند پیمتروزین یا استامیپرید هستند استفاده نمود. مصرف سموم فسفره سخت در انار باعث ریزش شدید گلها و از بین رفتن کفشدوزکها (دشمنان طبیعی شته انار) میشود، لذا باید از آنها پرهیز کرد.
۷. جمعبندی و نتیجهگیری
شتهها حشراتی کوچک با پتانسیل تخریب بسیار بالا هستند که از طریق مکیدن شیره گیاهی، ترشح عسلک، جلب قارچ دوده و انتقال ویروسها به محصولات کشاورزی آسیب جدی میزنند. برای مقابله با انواع شته ها و مبارزه با آن، شناخت دقیق چرخه زندگی و علائم ظاهری آفت الزامی است. بهترین استراتژی، پایش مداوم باغات از اوایل بهار و اقدام به موقع با استفاده از روشهای فیزیکی، حمایت از حشرات شکارچی و در صورت نیاز، کاربرد سموم سیستمیک اختصاصی است. فراموش نکنید که در کنار اقدامات حفاظتی، استفاده از یک برنامه کودی متعادل، دیواره سلولی برگها را تقویت کرده و نفوذ قطعات دهانی شته را به داخل بافت گیاه دشوارتر میسازد.
۱. چرا با وجود سمپاشی تماسی، شتههای روی درختان از بین نرفتهاند؟
شتهها باعث لوله شدن برگها میشوند و برگ مانند یک چتر حفاظتی عمل میکند. سموم تماسی نمیتوانند به داخل برگهای لوله شده نفوذ کنند و با بدن شته برخورد داشته باشند. در این مرحله حتماً باید از سموم سیستمیک استفاده شود.
۲. بهترین زمان در طول روز برای سمپاشی علیه شته چه ساعتی است؟
بهترین زمان، ساعات اولیه صبح (پس از خشک شدن شبنم) یا اواخر عصر و خنکی هوا است. در ساعات گرم روز به دلیل تبخیر سریع سم و بسته بودن روزنههای برگ، راندمان کار به شدت افت کرده و خطر گیاهسوزی افزایش مییابد.
۳. چرا حضور مورچهها روی درخت نشاندهنده طغیان شته است؟
مورچهها عاشق ماده شیرین (عسلک) ترشح شده توسط شتهها هستند. آنها برای بهرهبرداری مستمر از این منبع غذایی، از کلونی شتهها در برابر حشرات شکارچی مانند کفشدوزکها محافظت میکنند و حتی شتهها را به شاخههای جوانتر منتقل میکنند.
۴. آیا سم کنفیدور برای کنترل شته تمام درختان میوه مناسب است؟
سم کنفیدور (ایمیداکلوپراید) یک سیستمیک قوی و بسیار موثر است، اما استفاده مداوم و مکرر از آن در طول یک فصل باعث ایجاد مقاومت ژنتیکی در شتهها میشود. بهتر است در طول فصل، گروه شیمیایی سم را تغییر دهید و از سموم اختصاصی مانند فلونیکامید نیز استفاده کنید.
۵. شتهها بیشتر به کدام بخشهای گیاه آسیب میزنند؟
آنها همواره به بافتهای جوان، ترد و تازه روئیده مانند جوانههای انتخابی، پشت برگهای تازه باز شده و گلبرگها هجوم میبرند؛ چرا که نفوذ قطعات دهانی سوزنی آنها به درون آوندهای این بخشها بسیار راحتتر است.
منابع
کارشناسان کشاورزی
سایت تتاکو
بدون نظر