کشاورز آیندهنگر و باذکاوت، آیا تا به حال با دیدن جوانههای بسیار کوچک، فواصل کوتاه میانگرهها در انتهای شاخهها و ریزش شدید گلها یا میوههای اولیه در باغات خود حسرت خوردهاید؟ آیا میدانستید که بیش از نود درصد خاکهای کشور به دلیل بافت آهکی و قلیایی با کمبود شدید عنصر روی مواجه هستند؟ این عنصر کلید اصلی تولید هورمون رشد طبیعی یا همان اکسین در گیاه است. اما دغدغه اصلی اینجاست: اگر روش مصرف سولفات روی خشک را به درستی ندانید، این ماده حیاتی بلافاصله پس از ورود به خاک تثبیت شده و از دسترس ریشه خارج میشود.
برای اینکه مطمئن شویم از حداکثر پتانسیل باردهی باغات خود استفاده میکنیم، باید پاسخی دقیق برای سه پرسش اساسی پیدا کنیم: اول اینکه کود سولفات روی چیست و چه اثری بر روی گیاه دارد؟ دوم، بهترین زمان استفاده از کود سولفات روی برای گیاهان در چه فازهایی از رشد است؟ و سوم، صحیحترین مقدار مصرف سولفات روی در کشاورزی برای جلوگیری از هدررفت سرمایه چقدر است؟
پاسخ کلیدی اینجاست: روش مصرف سولفات روی خشک (نسخه بیست و چهار درصد) باید به دو صورت مجزا و مکمل اجرا شود؛ چالکود خاکی در اواخر زمستان و محلولپاشی برگی در فازهای حساس روی و بر. مقدار مصرف سولفات روی در کشاورزی برای روش چالکود، معمولاً پانصد گرم تا یک و نیم کیلوگرم برای هر درخت بالغ است که حتماً باید با مکملهای آلی مخلوط شود. زمان طلایی استفاده نیز در فازهای تورم جوانهها و پس از برداشت محصول است.
کود سولفات روی چیست و چه اثری بر روی گیاه دارد؟
این ماده که در بازار به صورت پودر کریستالی یا دانههای خشک یافت میشود، یک منبع غنی و دوعنصری است که هم عنصر روی و هم عنصر گوگرد را در اختیار گیاه قرار میدهد. نسخه بیست و چهار درصد آن به دلیل حلالیت مناسب، کاربرد بسیار وسیعی در بخش کشاورزی دارد.
الف) نقش محوری و بیولوژیک روی در رشد گیاهان
- تولید هورمون اکسین: مهمترین اثر کود سولفات روی بر روی گیاه، تأمین ساختار پیشنیاز برای سنتز هورمون اکسین است. این هورمون مسئول اصلی رشد طولی سلولها، طویل شدن شاخهها، جوانهزنی زودهنگام و توسعه ریشههای جانبی است.
- تضمین موفقیت در فاز تشکیل میوه: این عنصر همراه با عنصر بر، دو رکن اصلی برای موفقیت در گردهافشانی، سلامت لوله گرده و انتقال مواد کربوهیدراتی به میوههای اولیه هستند. کمبود شدید آن در این مرحله، ریزش گسترده گلها را به همراه دارد.
- فعالسازی آنزیمهای حیاتی: روی در عملکرد و ساختار بسیاری از آنزیمهای مسئول تولید قند، نشاسته و سنتز پروتئین نقش مستقیم دارد.
ب) علایم کمبود روی در گیاه و عواقب آن
به دلیل قلیایی بودن اکثر خاکهای مناطق مرکزی و آهکی بودن بستر کشت، این عنصر به سرعت در خاک قفل میشود. علایم کمبود روی در گیاه به خصوص در محصولاتی مانند پسته، مرکبات، گردو و سیب به اشکال زیر ظاهر میشود:
- پدیده روزت یا کلاهکلمی شدن: به دلیل عدم تولید اکسین، فواصل میانگرهها در نوک شاخهها به شدت کوتاه شده و برگها به صورت مجتمع و فشرده رشد میکنند.
- برگهای کوچک و رنگپریده: برگهای جوان خروجی در ابتدای بهار، بسیار ریز، موجدار و با رگبرگهای زرد باقی میمانند.
- تأخیر شدید در بیداری بهاری: جوانههای رویشی و زایشی درختان بسیار دیرتر از موعد مقرر باز میشوند که این امر گیاه را در برابر گرمازدگی ابتدای فصل آسیبپذیر میکند.
انواع کود روی در بازار کشاورزی
برای جبران این کمبودها، انواع کود روی تولید شده است که باغداران با توجه به روش مصرف خود میتوانند از آنها استفاده کنند:
۱. سولفات روی خشک (بیست و چهار درصد): فرم پودری یا کریستالی که به دلیل قیمت مناسب، بهترین گزینه برای مصرف خاکی و چالکود است.
۲. سولفات روی آبدار (هجده درصد): حاوی مولکولهای آب اضافی در ساختار خود است که معمولاً در صنایع یا شرایط خاص خاک استفاده میشود.
۳. کلاتهای روی: ترکیبات پایداری هستند که در آنها عنصر روی توسط یک عامل کلاتکننده محافظت میشود. این فرم برای مصرف در خاکهای قلیایی یا محلولپاشی روی برگها فوقالعاده است؛ زیرا به سرعت جذب شده و رسوب نمیکند.
بهترین زمان استفاده از کود سولفات روی برای گیاهان
تعیین زمان مصرف کود روی، بستگی شدیدی به شیوه کوددهی (خاکی یا برگی) و نوع محصول شما دارد. مصرف خارج از فصل، پتانسیل جذب را به صفر میرساند.
الف) زمان مصرف خاکی (روش چالکود)
بهترین زمان برای مصرف خاکی، اواخر پاییز تا اواسط زمستان (دی تا اسفندماه) یعنی در طول دوران خواب و استراحت زمستانه درختان است. در این زمان، ریشهها رشد رویشی ندارند و بارندگیهای طبیعی فرصت کافی را برای حل شدن تدریجی ذرات سولفات در محیط چاله فراهم میکنند تا با شروع بهار، عنصر روی در دسترس ریشههای موئین قرار گیرد.
ب) زمان استفاده از سولفات روی به صورت برگی (محلولپاشی)
برای مصرف برگی، زمان طلایی به دو پنجره زمانی بسیار حساس محدود میشود:
- پنجره اول (پس از برداشت محصول در پاییز): پس از برداشت میوهها و قبل از خزان کامل برگها، درخت فرصت دارد تا عناصر روی و بر را از طریق برگ جذب کرده و در جوانههای سال آینده ذخیره کند. این مرحله اصطلاحاً تغذیه پاییزه نام دارد.
- پنجره دوم (تورم جوانهها در ابتدای بهار): در اواخر اسفند یا اوایل فروردین، درست زمانی که جوانهها متورم شدهاند اما هنوز گلها باز نشدهاند، محلولپاشی ترکیبات کلاته حاوی روی و بر، کیفیت گردهافشانی را تضمین میکند.
مقدار مصرف سولفات روی در کشاورزی
توصیه دقیق دوز مصرفی همواره باید بر اساس آنالیز آزمایشگاهی خاک و برگ انجام شود؛ اما برای شرایط عمومی باغداری و زراعت در کشور، معیارهای استاندارد زیر به عنوان راهنما پیشنهاد میشود.
جدول راهنمای مقدار مصرف سولفات روی در کشاورزی و باغات
| نوع محصول و گیاه | روش مصرف کود | دوز و مقدار مصرف استاندارد | نکات کاربردی و حیاتی |
| درختان میوه بالغ (پسته، مرکبات، سیب) | چالکود زمستانه | پانصد گرم تا یک و نیم کیلوگرم برای هر درخت | حتماً باید با اسید هیومیک و گوگرد مخلوط شود. |
| نهالهای جوان و درختان غیرمثمر | مصرف خاکی سطحی | پنجاه تا صد گرم برای هر درخت | مخلوط با خاکی با اسیدیته پایین و آبیاری فوری. |
| گیاهان زراعی (گندم، جو، ذرت) | قبل از کاشت | بیست تا سی کیلوگرم در هر هکتار | به صورت پخش یکنواخت در سطح و دیسک زدن. |
| محصولات صیفی (سولفات روی برای گوجه) | آبیاری یا قبل کشت | ده تا پانزده کیلوگرم در هکتار | سولفات روی برای گوجه باعث جلوگیری از تغییر شکل میوه میشود. |
| محلولپاشی برگی با کلات روی | اسپری اندام هوایی | دو تا سه کیلوگرم در هزار لیتر آب | حتماً در ساعات خنک روز انجام شود. |
هشدار جدی و کارشناسی: افزایش خودسرانه دوز مصرفی به ویژه در خاکهای قلیایی، نه تنها کمبودی را رفع نمیکند، بلکه به دلیل پدیده همافزایی منفی و رقابت عناصر، مانع از جذب عنصر آهن و منگنز شده و مسمومیت شدید ریشهای ایجاد میکند.
روش مصرف سولفات روی خشک: دو تکنیک عملی
برای دستیابی به بالاترین میزان کارایی، باغداران باید ترکیبی از هر دو تکنیک خاکی و برگی را در برنامه تغذیه سالانه باغ خود بگنجانند.
۱. تکنیک چالکود (مصرف خاکی برای ماندگاری طولانی)
چالکود بهترین روش مصرف سولفات روی خشک برای تأمین بلندمدت نیاز درختان است. برای این کار، ابتدا دو تا چهار چاله به عمق چهل سانتیمتر در قسمت انتهایی سایهانداز درخت (جایی که ریشههای فعال حضور دارند) حفر کنید.
برای جلوگیری از تثبیت سریع روی در خاک قلیایی، هرگز سولفات روی خشک را به تنهایی درون چاله نریزید. حتماً آن را با دو برابر حجم خود ماده آلی، کمپوست پوسیده یا اسید هیومیک پودری مخلوط کنید. افزودن گوگرد بنتونیتدار به این ترکیب نیز کمک میکند تا با کاهش اسیدیته موضعی چاله، حلالیت روی برای چندین ماه حفظ شود. در نهایت چاله را پر کرده و آبیاری کنید.
۲. تکنیک محلولپاشی (رفع کمبود فوری)
محلولپاشی سریعترین روش برای انتقال این عنصر به بافتهای زنده گیاه است. در این شیوه، باید توجه داشته باشید که سولفات روی خشک پودری به دلیل فرمولاسیون خام خود، اگر با دوز بالا روی برگهای جوان اسپری شود، خطر سوزانندگی و ایجاد لکههای قهوهای را به همراه دارد.
بنابراین برای محلولپاشی برگی، استفاده از کلاتهای تخصصی روی یا کودهای مایع حاوی روی و بر توصیه میشود. دستگاه سمپاش را روی حالت کاملاً پودری تنظیم کرده و در ساعات پایانی روز یا اوایل صبح، تمام سطح برگها را مرطوب کنید.
ترکیب سولفات روی با سایر مواد مغذی و محرکها
برای تقویت اثر این عنصر بر روی گیاه، میتوان آن را با یک برنامهریزی صحیح در کنار سایر ترکیبات قرار داد:
- ترکیب با اسید هیومیک و عصاره جلبک دریایی: استفاده از جلبک دریایی در طول فصل رشد به همراه کلات روی، مقاومت گیاه را در برابر تنشهای گرمایی تابستان دو برابر میکند.
- اجتناب از ترکیب با فرمولهای فسفر بالا: یکی از مهمترین نکات این است که در هنگام آبیاری یا مخلوط کردن در چاله، از ترکیب مستقیم سولفات روی با فرمولهای فسفر بالا مانند اوره فسفات یا کودهای ۱۰-۵۰-۱۰ به شدت خودداری کنید. عنصر فسفر و عنصر روی در صورت برخورد مستقیم، تشکیل پیوند سختی داده و به صورت رسوب غیرقابل جذب در میآیند.
- تلفیق با فرمولهای پتاس بالا در پایان فصل: در مراحل نهایی پر شدن مغز پسته یا سایز گرفتن میوهها، مصرف کلات روی در کنار فرمولهای پتاس بالا مانند ۴۳-۳-۱۲ باعث میشود که با انتقال مواد قندی به میوه، رشد رویشی نوک شاخهها کاملاً متوقف و ضعیف نشود.
تجربه میدانی کشاورزان در اقلیمهای مختلف
بررسی نتایج باغدارانی که این اصول را رعایت کردهاند، اهمیت زمانبندی را به خوبی نشان میدهد.
الف) باغداران پسته در مناطق کویری
یکی از پستهکاران باسابقه در رفسنجان بیان میکند: «خاکهای ما به شدت آهکی هستند و مصرف سطحی کود روی هیچ اثری نداشت. از زمانی که روش مصرف سولفات روی خشک را به صورت ترکیب با اسید هیومیک پودری در چالکود بهمنماه تغییر دادیم، پدیده ریزبرگی و کلاهکلمی شدن شاخههای پسته به طور کامل برطرف شد و میزان پوکی پسته کاهش یافت.»
ب) مزارع گوجهفرنگی در جنوب کشور
در کشتهای متراکم صیفیجات، کشاورزانی که از سولفات روی برای گوجه در مرحله قبل از انتقال نشاء به زمین اصلی استفاده کردهاند، گزارش میدهند که بوتهها مقاومت بسیار بالاتری در برابر بیماریهای ویروسی نشان دادهاند و شکل ظاهری گوجهها کاملاً یکنواخت و بازارپسند شده است.
کود سولفات روی چیست و چه اثری بر روی گیاه دارد؟
سولفات روی یک مکمل ریزمغذی است که عنصر روی و گوگرد را تامین میکند. اصلیترین اثر آن در گیاه، تحریک ساخت هورمون اکسین برای رشد طولی شاخهها، گستردگی ریشه و تضمین سلامت جوانهها در مرحله گردهافشانی است.
بهترین زمان استفاده از کود سولفات روی برای گیاهان چه زمانی است؟
برای مصرف خاکی در باغات، بهترین زمان اواخر زمستان (دی تا اسفندماه) به صورت چالکود است. برای مصرف برگی، بهترین زمان مرحله تغذیه پاییزه (پس از برداشت) و مرحله تورم جوانهها در بهار است.
آیا میتوان سولفات روی را با کودهای کلسیمی مخلوط کرد؟
خیر، به هیچ عنوان نباید این ماده را با کودهای حاوی کلسیم یا فسفر در یک مخزن مخلوط کرد؛ زیرا این کار باعث ایجاد واکنش شیمیایی، رسوب شدید در مخزن و غیرقابل جذب شدن عناصر برای ریشه گیاه میشود.
تفاوت سولفات روی بیست و چهار درصد با سی و چهار درصد در چیست؟
تفاوت اصلی در درصد خلوص عنصر روی و میزان آب کریستالی موجود در ساختار آنهاست. نسخه بیست و چهار درصد معمولاً فرم سولفات روی تکآبه است که حلالیت بسیار بالایی در آب دارد و برای مصارف کشاورزی و چالکود بسیار استاندارد و بهینه است.
برای رفع زردی برگهای جوان گوجهفرنگی چه دوزی از روی مناسب است؟
در صورت مشاهده علایم کمبود در مزارع گوجهفرنگی، توصیه میشود از کلات روی به میزان یک و نیم تا دو کیلوگرم در هزار لیتر آب به صورت محلولپاشی استفاده شود تا کمبود در کوتاهترین زمان ممکن برطرف گردد.
منابع
کارشناسان کشاورزی
سایت تتاکو
بدون نظر