حفظ سلامت باغات و مزارع نیازمند پایش مداوم و استفاده از روشهای مدیریت تلفیقی آفات است. در این میان، برخی حشرات کوچک اما با پتانسیل تکثیر انفجاری میتوانند خسارتهای سنگینی به بار آورند. همانطور که استفاده از انواع کودهای تقویتی و ارگانیک به صورت اصولی بنیه گیاه را در برابر استرسهای محیطی افزایش میدهد، شناخت روشهای مقابله با حشرات خسارتزا نیز برای حفظ سلامت اندامهای سبز گیاه حیاتی است؛ چرا که حتی بهترین برنامههای کودی هم در صورت هجوم آفات مکنده و تضعیف شدید گیاه، راندمان خود را از دست خواهند داد. موضوع شته و مبارزه با آن از مهمترین مباحث در گیاهپزشکی کاربردی است. در این مقاله تفصیلی، به بررسی همهجانبه این آفت، آسیبهای آن و تمامی روشهای شیمیایی، خانگی و بیولوژیک برای کنترل آن میپردازیم.
۱. شته، انواع و راههای مبارزه با آن
برای مدیریت صحیح این آفت، در گام اول باید ساختار زیستی، تنوع گونهای و رفتارهای تغذیهای آن را به طور دقیق بشناسیم تا بتوانیم مناسبترین استراتژی کنترلی را اتخاذ کنیم.
۱.۱. شته چیست؟
شتهها حشرات مکندهای از راسته نیمبالان هستند که جثهای بسیار کوچک (معمولاً بین یک تا چند میلیمتر) دارند. این حشرات به صورت کلونیهای بسیار متراکم بر روی قسمتهای جوان، آبدار و ترد گیاه مانند جوانههای تازه، پشت برگها و گلها مستقر میشوند. شتهها با فرو کردن قطعات دهانی سوزنیشکل خود به درون بافت آوندهای آبکش، از شیره گیاهی تغذیه میکنند. یکی از ویژگیهای منحصربهفرد شتهها، توانایی تکثیر به روش بکرزایی (تولید مثل بدون نیاز به جفتگیری) در فصول مساعد است که باعث میشود جمعیت آنها تنها ظرف چند روز به چندین برابر برسد.
۱.۲. انواع شته در باغات و مزارع
شتهها تنوع گونهای بسیار بالایی دارند و رنگهای مختلفی از آنها در طبیعت دیده میشود:
- شته سبز: شایعترین نوع شته است که معمولاً به درختان هستهدار مانند هلو و گوجهسبز و همچنین محصولات جالیزی و صیفیجات حمله میکند.
- شته سیاه: این گونه که کنترل آن در باغات انار، حبوبات و چغندرقند اهمیت زیادی دارد، به دلیل تشکیل کلونیهای بسیار فشرده به شدت مخرب است. از بین بردن شته سیاه به دلیل مقاومت بالای برخی جمعیتهای آن، نیازمند سرعت عمل بالا در مراحل اولیه طغیان است.
- شته مومی یا پودری: بدن این شتهها از لایهای از موم سفیدرنگ پوشیده شده است که مانند یک سپر حفاظتی در برابر سموم تماسی عمل میکند و بیشتر در کلمسانان و برخی درختان میوه دیده میشود.
۲. آسیب های حاصل از شته
خسارت ناشی از فعالیت شتهها بر روی گیاهان میزبان به دو شکل مستقیم و غیرمستقیم نمایان میشود و میتواند کل فرآیند فسیولوژیک گیاه را مختل کند.
۲.۱. خسارت مستقیم
مکیدن مداوم شیره گیاهی توسط هزاران شته در یک کلونی، مواد مغذی و آب کافی را از بافتهای در حال رشد سلب میکند. این امر منجر به زردی برگها، توقف رشد جوانههای انتهایی، پیچیدگی و لوله شدن شدید برگها، ریزش گلها و در نهایت دفرمه و کوچک ماندن میوهها میشود.
۲.۲. خسارت غیرمستقیم
شتهها پس از تغذیه از شیره گیاهی، مازاد مواد قندی آن را به صورت مایعی چسبناک و شیرین به نام عسلک دفع میکنند. تجمع عسلک روی سطح برگها، بستر فوقالعادهای را برای رشد قارچهای دوده یا فوماژین فراهم میکند. این قارچها لایهای سیاه رنگ روی برگ ایجاد میکنند که مانع رسیدن نور آفتاب به گیاه شده و فتوسنتز را به شدت کاهش میدهند. علاوه بر این، شتهها از مهمترین و خطرناکترین ناقلان انواع بیماریهای ویروسی (مانند ویروس موزائیک) در میان مزارع هستند. همچنین، عسلک شتهها باعث جلب مورچهها به روی درخت میشود؛ مورچهها برای بهرهبرداری از این ماده شیرین، از شتهها در برابر کفشدوزکها و سایر حشرات مفید محافظت میکنند.
۳. روش های مبارزه با شته بدون سم دهی
امروزه به دلیل خطرات مسمومیت، باقیمانده سموم در محصولات و آسیب به حشرات مفید، روش های مبارزه با شته بدون سم دهی اولویت بسیار بالایی در کشاورزی پایدار و مدیریت باغچههای خانگی دارند. کنترل شته ها از طریق این متدها شامل اقدامات زیر است:
- مبارزه مکانیکی (شستشو با فشار آب): در مراحل اولیه آلودگی و در مقیاسهای کوچک، شستشوی مداوم اندامهای گیاه با فشار آب ولرم میتواند بخش زیادی از کلونی شتهها را از روی گیاه جدا کرده و نابود کند.
- حفظ و تقویت دشمنان طبیعی (مبارزه بیولوژیک): حشراتی مانند کفشدوزکهای هفتنقطهای، لارو مگسهای سیرفید, بالتوریهای سبز و زنبورهای پارازیتوئید از جدیترین دشمنان شتهها هستند. عدم استفاده از سموم با اثرات گسترده، به حفظ این حشرات مفید و کنترل طبیعی آفت کمک شیک میکند.
- استفاده از کارتهای زرد چسبنده: نصب کارتهای زرد در ارتفاع مناسب مزارع و گلخانهها، شتههای بالدار را قبل از مستقر شدن و تشکیل کلونی جدید به خود جذب و شکار میکند.
۴. روش های تهیه آفت کش و حشره کش طبیعی یا خانگی
اگر تراکم آفت در باغچه یا مزرعه کوچک شما به حد زیان اقتصادی رسیده است اما همچنان تمایلی به استفاده از سموم شیمیایی سخت ندارید، روش های تهیه آفت کش و حشره کش طبیعی یا خانگی بهترین، ایمنترین و ارزانترین جایگزین خواهند بود.
۴.۱. از بین بردن شته با مایع ظرفشویی
مایع ظرفشویی یکی از در دسترسترین مواد برای فلج کردن شتهها است. از بین بردن شته با مایع ظرفشویی به این صورت است که این ماده به عنوان یک ترکیب فعال سطحی، لایه مومی و مومیشکل کوتیکول بدن شته را حل کرده و با مسدود کردن منافذ تنفسی حشره، باعث خفگی و مرگ سریع آن میشود. دوز استاندارد آن ترکیب دو تا سه میلیلیتر مایع ظرفشویی در یک لیتر آب تمیز است. این محلول باید مستقیماً به کلونی شتهها پاشیده شود. برای جلوگیری از گیاهسوزی، عملیات را در خنکی عصر انجام دهید.
۴.۲. از بین بردن شته با سرکه
سرکه سفید به دلیل دارا بودن اسید استیک، میتواند محیط را برای فعالیت حشرات نامساعد کرده و آنها را نابود کند. از بین بردن شته با سرکه با مخلوط کردن حدود پنجاه میلیلیتر سرکه سفید در یک لیتر آب به همراه چند قطره مایع ظرفشویی (برای پایداری بیشتر محلول) انجام میشود. به دلیل خاصیت اسیدی سرکه، حتماً قبل از سمپاشی کل گیاه، محلول را روی چند برگ تست کنید تا از عدم بروز سوختگی مطمئن شوید.
۴.۳. از بین بردن شته با جوش شیرین
جوش شیرین (بیکربنات سدیم) علاوه بر پتانسیل کنترل برخی بیماریهای قارچی، در ترکیب با صابون میتواند حشرات غشایی ظریف مانند شته را از بین ببرد. از بین بردن شته با جوش شیرین از طریق مخلوط کردن یک قاشق چایخوری جوش شیرین، یک قاشق چایخوری مایع ظرفشویی و یک لیتر آب ولرم حاصل میشود. این ترکیب سیستم دفاعی حشره را مختل میکند.
۴.۴. از بین بردن شته با دارچین
دارچین یک ماده دافع طبیعی فوقالعاده قوی است. از بین بردن شته با دارچین هم به صورت پاشیدن پودر دارچین در پای بوتهها برای دور کردن مورچهها انجام میشود و هم به صورت تهیه عصاره؛ به این صورت که دو قاشق غذاخوری پودر دارچین را در یک لیتر آب گرم به مدت بیست و چهار ساعت خیس کرده، سپس آن را صاف نموده و روی شتهها مهپاش کنید. بوی تند دارچین و ترکیبات موجود در آن آفت را فراری میدهد.
۵. روش از بین بردن شته درختان در مقیاس بزرگ (مبارزه شیمیایی)
زمانی که وسعت باغات زیاد بوده و طغیان آفت به حدی است که ترکیبات خانگی پاسخگو نیستند، باید از متدهای تخصصیتر استفاده کرد. روش از بین بردن شته درختان در شرایط طغیانی، متکی بر شناخت و کاربرد صحیح سموم است.
۵.۱. بهترین سم برای کشتن شته
انتخاب بهترین سم برای کشتن شته بستگی به مرحله رشد گیاه و وضعیت برگها دارد:
- سموم سیستمیک: این سموم بهترین عملکرد را دارند؛ زیرا جذب بافت گیاه شده و همراه شیره آوندها به طور یکنواخت توزیع میشوند. بنابراین حتی شتههایی که درون برگهای لوله شده پنهان هستند نیز با مکیدن شیره نابود میشوند. سم ایمیداکلوپراید (کنفیدور)، استامیپرید (موسپیلان) و تیامتوکسام از مهمترین سموم سیستمیک شتهکش هستند.
- سموم اختصاصی کمخطر: سمومی مانند فلونیکامید (تپکی) یا پیمتروزین (چس) به طور اختصاصی روی شتهها اثر میگذارند و برای حشرات مفید و زنبورهای گردهافشان خطری ندارند که گزینهای بسیار ایدهآل برای باغات مدرن محسوب میشوند.
۶. بهترین زمان برای سمپاشی و کنترل شته ها
- کنترل پیشبهاره (زمستانه): بهترین زمان برای کاهش بار اولیه آفت، اواخر زمستان و قبل از باز شدن جوانهها است. سمپاشی با روغن ولک به همراه ترکیبات مسی، تخمهای زمستانگذران شته را روی پوست درختان خفه میکند.
- مبارزه بهاره: در فصل بهار، به محض مشاهده اولین کلونیهای کوچک شته در حاشیه مزارع یا شاخههای انتهایی درختان، عملیات مبارزه (لکهکوبی یا کانونکوبی) را آغاز کنید. اجازه ندهید برگها کاملاً لوله شوند.
- ساعات مناسب در روز: سمپاشی باید در ساعات خنک روز یعنی اوایل صبح یا اواخر عصر انجام شود. در ساعات گرم و آفتابی شدید، تبخیر سم بالا رفته و راندمان کار به شدت افت میکند.
۷. جمعبندی و نتیجهگیری
مبارزه موفق با شتهها در باغ و مزرعه نیازمند یک رویکرد جامع و مدیریت تلفیقی است. در گامهای اولیه و مقیاسهای کوچک، استفاده از راهکارهای طبیعی و خانگی مانند مایع ظرفشویی، سرکه، جوش شیرین و دارچین میتواند بدون آسیب به محیط زیست آفت را کنترل کند. اما در صورت طغیان گسترده در سطح وسیع، استفاده از سموم سیستمیک و اختصاصی تحت نظر کارشناسان کشاورزی الزامی است. در نهایت، همواره به یاد داشته باشید که تقویت عمومی گیاه از طریق یک برنامه تغذیهای اصولی و کودی مناسب، بافتهای گیاه را مستحکمتر کرده و مقاومت طبیعی آن را در برابر نفوذ قطعات دهانی آفات مکنده به طرز چشمگیری افزایش میدهد.
۱. چرا بعد از استفاده از سرکه، برگهای گیاه من دچار سوختگی شدند؟
سرکه حاوی اسید استیک است و اگر دوز آن بالا باشد یا در ساعات گرم و زیر نور مستقیم آفتاب سمپاشی شود، پدیده گیاهسوزی رخ میدهد. حتماً دوز مصرفی را رعایت کرده و عملیات را در غروب انجام دهید.
۲. آیا مایع ظرفشویی معمولی (ریکا) میتواند شته سیاه را هم از بین ببرد؟
بله، محلول مایع ظرفشویی روی انواع شتهها از جمله شته سیاه موثر است، مشروط بر اینکه قطرات محلول به طور کامل با بدن حشرات برخورد کنند؛ زیرا این یک روش کاملاً تماسی است.
۳. نقش دارچین در کنترل شتهها بیشتر چیست؟
دارچین علاوه بر خاصیت حشرهکشی ملایم بر روی پورتهای شته، یک دافع قوی برای مورچهها است. با دور کردن مورچهها از اطراف درخت، دشمنان طبیعی مانند کفشدوزکها به راحتی شتهها را شکار میکنند.
۴. چه زمانی در بهار نباید علیه شتهها سمپاشی کرد؟
در زمان گلدهی کامل درختان و مزارع، به دلیل جلوگیری از ریزش گلبرگها و از همه مهمتر حفظ جان حشرات گردهافشان به ویژه زنبور عسل، هرگونه سمپاشی شیمیایی مطلقاً ممنوع است.
۵. چرا سموم سیستمیک برای کنترل شتههای برگهای لوله شده بهتر از سموم تماسی هستند؟
سموم تماسی برای اثرگذاری باید مستقیماً به بدن آفت برخورد کنند، اما شتههای داخل برگهای پیچخورده از این برخورد مصون هستند. سموم سیستمیک وارد شیره گیاه شده و شته در هر نقطهای از درخت که پنهان شده باشد، با تغذیه از شیره مسموم شده و از بین میرود.
منابع
کارشناسان کشاورزی
سایت تتاکو
بدون نظر