تضمین سلامت بافتهای سبز و ثمرده در مزارع، باغات و سازههای گلخانهای، مستلزم نگاهی جامع، دانشمحور و پیشگیرانه به ارکان گیاهپزشکی است. در ساختار نوین تولید محصولات، یکپارچگی برنامههای حفاظتی و برنامههای تغذیهای اهمیت بسزایی دارد. همانطور که انتخاب دقیق و مصرف درست انواع کودهای تقویتی و ارگانیک زیرساخت اصلی برای توسعه ریشهها، ارتقای شادابی برگها، افزایش حجم و بهبود کیفیت میوه شناخته میشود، شناسایی آفات و اجرای متدهای مهار بهموقع نیز برای حفظ این اندامهای سبز تغذیه شده حیاتی است. طغیان آفات مکنده به سرعت شیره پرورده گیاه را تخلیه کرده و تمام زحمات، هزینهها و اثرات مثبت نهادههای کودی را به راحتی از بین میبرد.
یکی از موذیترین، ریزترین و خسارتزاترین آفات مکنده در دنیای کشاورزی، حشره تریپس است. این آفت مینیاتوری در صورت عدم کنترل به موقع، توانایی ویرانگری بالایی دارد. در این مقاله تفصیلی، به بررسی این موضوع میپردازیم که تریپس چیست، تریپس در محصولات کشاورزی چه رفتاری دارد و چه علائمی ایجاد میکند؛ در نهایت راههای مبارزه با تریپس و انتخاب بهترین سم برای تریپس را تشریح خواهیم کرد.
۱. تریپس چیست؟ (شناسایی آفت تریپس)
در گام اول برای شناسایی آفت تریپس باید بدانیم که تریپس چیست. تریپسها حشراتی بسیار ریز، باریک و کشیده از راسته بالتشتکیان (Thysanoptera) هستند که طول بدن آنها معمولاً بین نیم تا دو میلیمتر است. رنگ این حشرات بسته به گونه و سن آنها از سفید مایل به زرد، رگه های خاکستری، تا قهوهای تیره و سیاه متغیر است.
بالهای این آفت مینیاتوری به صورت ریشهدار و شبیه به پر است. تریپسها با وجود جثه بسیار کوچک، به دلیل داشتن قطعات دهانی تراشنده-مکنده، صدمات شدیدی به بافت زنده گیاه وارد میکنند و به سرعت در سراسر مزرعه یا گلخانه گسترش مییابند.
۲. خسارت تریپس به محصولات کشاورزی و علائم آن
آگاهی از علائم وجود تریپس روی گیاه و نشانههای آلودگی به تریپس برای هر تولیدکنندهای حیاتی است. این آفت با تراشیدن سلولهای سطحی گیاه و مکیدن شیره پدید آمده، خسارات شدیدی بر جای میگذارد. به طور کلی، خسارت تریپس به محصولات کشاورزی در سه بخش اصلی خلاصه میشود:
۲.۱. خسارت تریپس روی برگ
تغذیه این آفت از بافت برگ، باعث ورود هوا به داخل سلولهای گیاهی میشود. این فرآیند منجر به ایجاد لکههای نقرهای، خاکستری یا سفید براق در سطح برگ خواهد شد. همچنین تغییر رنگ برگ در اثر تریپس و حضور نقاط ریز سیاه رنگ (که فضولات حشره هستند) در پشت برگ، از بارزترین خسارت تریپس روی برگ است. در نهایت، برگها مواج، دفرمه و چروکیده میشوند.
۲.۲. خسارت تریپس روی گل و میوه
این آفت تمایل بالایی به تجمع در بخشهای جوان و غنچهها دارد. خسارت تریپس روی گل و میوه باعث تغییر شکل گلبرگها، سقط گل، ایجاد لکههای قهوهای یا گالمانند (رستزدگی) روی پوست میوه و کاهش شدید بازارپسندی محصول میشود.
۲.۳. اثر تریپس بر رشد گیاه و انتقال ویروس
علاوه بر آسیب فیزیکی، بزرگترین خطر این آفت، اثر تریپس بر رشد گیاه از طریق انتقال ویروسهای مهلکی مانند ویروس پژمردگی لکهای گوجهفرنگی است. تریپس با تخلیه انرژی گیاه، موجب توقف رشد، کوتولگی بوته و زردی عمومی میشود.
۳. بررسی خسارت تریپس در محصولات مختلف (باغی و زراعی)
این آفت پلیفاژ (چندمیزبانه) بوده و به باغات و مزارع بیشماری هجوم میبرد:
- بهترین سم برای تریپس پیاز: تریپس پیاز یکی از معروفترین گونهها است که لکههای نقرهای شدیدی روی سوخ و برگهای پیاز ایجاد کرده و عملکرد غده را به شدت افت میدهد.
- تریپس شلیل و تریپس انگور: در درختان میوه هستهدار مانند تریپس شلیل، این آفت به کاسبرگ و چاقاله میوه حمله کرده و روی پوست شلیل حالت چوبپنبهای و بدشکلی ایجاد میکند. در تریپس انگور نیز جوانه حرکتی و خوشههای جوان دچار سوختگی میشوند.
- بهترین سم برای تریپس مرکبات: در مرکبات، تغذیه آفت در مرحله گلدهی باعث ایجاد یک حلقه چوبپنبهای دور گلگاه میوه شده که ارزش صادراتی مرکبات را از بین میبرد.
- سم تریپس خیار گلخانه: صیفیجات گلخانهای پناهگاه فوقالعادهای برای این آفت هستند. آسیب تریپس به گلخانهها به دلیل دمای کنترلشده بسیار بالاست، به طوری که کنترل بهترین سم برای تریپس خیار از دغدغههای همیشگی گلخانهداران است.
۴. روش کنترل تریپس و مبارزه با آن
برای درمان تریپس گیاهان و اعمال یک برنامه مدیریت آفت تریپس موفق، ترکیبی از روشهای زراعی، فیزیکی، بیولوژیک و شیمیایی الزامی است:
- کنترل فیزیکی و زراعی: نصب کارتهای چسبنده آبی (تریپسها به شدت جذب رنگ آبی میشوند) در ارتفاع بالای بوتهها برای ردیابی و شکار آفت، حذف علفهای هرز میزبان و استفاده از مالچهای بازتاباننده نور.
- کنترل تریپس در گلخانه به روش بیولوژیک: رهاسازی کنههای شکارگر (مانند آمبلیسئوس) یا سنهای مفید شکارچی (مانند اوریوس) که به طور فعال از لاروهای تریپس تغذیه میکنند.
۵. کنترل شیمیایی: معرفی انواع سم تریپس
زمانی که جمعیت آفت از آستانه اقتصادی عبور کند، تنها راه چاره استفاده از بهترین سم برای تریپس و مصرف یک سم اختصاصی تریپس است. تریپسها به دلیل پنهان شدن در غنچهها و لایه های درونی گیاه، نیاز به سموم سیستمیک یا نفوذی دارند.
برترین گزینهها در بررسی انواع سم تریپس:
- اسپینوزاد (کنسالت): یک سم بیولوژیک و تخصصی فوقالعاده قوی با منشأ طبیعی که سیستم عصبی تریپس را فلج میکند و برای محصولات گلخانهای بسیار ایمن است.
- ایمیداکلوپرید (کونفیدور): یک سم سیستمیک عالی که از طریق ریشه یا برگ جذب شده و در شیره گیاه جریان مییابد. این ترکیب یکی از گزینههای اصلی به عنوان بهترین سم برای تریپس پیاز و صیفیجات است.
- دکامتریون و کلرپایریفوس: سموم تماسی و گوارشی که در زمان طغیان اولیه حشرات بالغ اثر ضربهای دارند.
- استامیپرید: سم سیستمیک از گروه نئونیکوتینوئید که بازدهی بالایی در کنترل تریپس مرکبات دارد.
۶. جدول مقایسه سموم شاخص برای مبارزه با تریپس
برای دسترسی سریع و انتخاب اصولی سم، مشخصات فنی زیر تدوین شده است:
| نام سم | نوع عملکرد و مکانیسم | موارد مصرف شاخص | ملاحظات مدیریتی |
| اسپینوزاد (Spinosad) | گوارشی و تماسی (بیولوژیک) | تریپس خیار گلخانه، شلیل و صیفیجات | کارایی بالا، دوره کارنس کوتاه و ایمن برای محصول |
| ایمیداکلوپرید (Confidor) | سیستمیک قوی | بهترین سم برای تریپس پیاز و مرکبات | جذب از طریق شیره نباتی، عالی برای بخشهای پنهان |
| استامیپرید (Acetamiprid) | سیستمیک و نفوذی | تریپس انگور و باغات میوه | تاثیر سریع روی حشرات بالغ و لاروها |
| **دیکلرووس / فوزالون | تماسی با اثر تدخینی و ضربهای | مزارع وسیع زراعی | مصرف در زمان طغیان برای کاهش سریع جمعیت |
۷. نکات کلیدی در مدیریت آفت تریپس
برای بالا بردن کارایی انواع سم تریپس و جلوگیری از بروز مقاومت، رعایت اصول زیر در تریپس و مبارزه با حشره تریپس در مزارع الزامی است:
- تنظیم زمان سمپاشی: سمپاشی را حتماً در ساعات خنک روز (صبح زود یا عصر) انجام دهید. تریپسها در ساعات گرم روز در عمق گلها و غنچهها پنهان میشوند و سم به آنها نمیرسد.
- تناوب در مصرف سموم: تریپسها به سرعت به سموم شیمیایی مقاوم میشوند. هرگز یک سم را دو بار متوالی استفاده نکنید و گروههای شیمیایی را تغییر دهید (مثلاً تناوب بین اسپینوزاد و ایمیداکلوپرید).
- استفاده از مویان (سورفکتانت): به دلیل کرکدار بودن یا واکسی بودن سطح برگ برخی گیاهان (مانند پیاز)، حتماً سم را همراه با مویان مصرف کنید تا پخششدگی و نفوذ سم افزایش یابد.
۸. جمعبندی و نتیجهگیری عملی
حشره تریپس به عنوان یک آفت مینیاتوری اما بسیار مخرب، از طریق لکههای نقرهای روی برگ و ایجاد رستزدگی روی گل و میوه، آسیب سنگینی به بخش کشاورزی وارد میکند. کلید موفقیت در مهار این آفت، پایش مداوم با کارتهای آبی و استفاده از سم اختصاصی تریپس به صورت سیستمیک است تا آفت در لایههای پنهان غنچهها نابود شود. در کنار این استراتژیهای سمپاشی، تقویت اصولی گیاه با استفاده از کودهای حاوی کلسیم، پتاسیم و به ویژه سیلیسیم، دیواره سلولی اندامها را ضخیم و چرمی کرده و مانع از تراشیدن و تغذیه راحت قطعات دهانی تریپس میشود.
۱. چرا بعد از سمپاشی با کونفیدور، باز هم تریپس زنده در گلخانهها دیده میشود؟
تریپسها به دلیل چرخه زندگی سریع و مصرف پی-در-پی یک سم، به سرعت مقاوم میشوند. اگر ایمیداکلوپرید (کونفیدور) اثر نکرده، نشاندهنده بروز مقاومت است و باید فوراً کلاس سم را تغییر داده و از سمی مانند اسپینوزاد استفاده کنید.
۲. بهترین راهکار برای مهار تریپس شلیل پیش از آسیب به پوست میوه چیست؟
زمان طلایی مبارزه با تریپس شلیل، به محض ریزش بیش از هشتاد درصد گلبرگها و تشکیل میوههای اولیه (مرحله شاتونی) است. سمپاشی در این زمان با یک سم نفوذی یا سیستمیک ملایم، از ایجاد لکههای چوبپنبهای روی پوست شلیل جلوگیری میکند.
۳. آیا کارتهای چسبنده آبی برای کنترل کامل تریپس در فضای باز مزرعه پیاز کافی است؟
خیر، کارتهای آبی در مزارع وسیع عمدتاً نقش ردیابی، مانیتورینگ و شناسایی زمان شروع طغیان آفت را دارند. برای کنترل کامل در فضای باز، تلفیق کارت آبی با مدیریت علفهای هرز و سموم سیستمیک تخصصی الزامی است.
۴. تفاوت علائم خسارت تریپس با کنه تارتن روی برگ چیست؟
خسارت کنه به صورت نقاط ریز و پراکنده زرد رنگ (سنجاقخوردگی) همراه با تارهای عنکبوتی است؛ اما خسارت تریپس به صورت لکههای وسیعتر، براق و نقرهایشکل به همراه نقاط ریز سیاه رنگ (فضولات تریپس) روی سطح برگ نمایان میشود.
۵. آیا اختلاط سموم تریپس با کودهای آمینواسید یا کودهای مایع مجاز است؟
به طور کلی اختلاط سموم تریپس با کودهای حاوی اسیدهای آمینه یا محرکهای رشد در زمان طغیان توصیه نمیشود، زیرا آمینواسیدها با ترد کردن بافت گیاه ممکن است جذابیت آن را برای آفت بیشتر کنند. بهتر است فرآیند سمپاشی به صورت کاملاً مستقل انجام شود.
منابع
کارشناسان کشاورزی
سایت تتاکو
بدون نظر