مدیریت و نگهداری از مزارع و باغات در برابر عوامل خسارتزا، یکی از دغدغههای اصلی کشاورزان و باغداران پیشرو است. برای دستیابی به بالاترین میزان عملکرد، همواره زنجیرهای از اقدامات تغذیهای و حفاظتی باید در کنار یکدیگر قرار گیرند. همانطور که انتخاب و مصرف درست انواع کودهای تقویتی برای رشد، توسعه ریشه و تغذیه بهینه گیاه حیاتی است، شناخت و خرید سموم مناسب نیز نقشی کلیدی در محافظت از سرمایه شما ایفا میکند؛ چرا که حتی بهترین برنامههای کودی و قویترین نهادههای مغذی هم در صورت طغیان آفاتی مانند شتهها بیاثر خواهند شد و گیاه ضعیف شده توانایی جذب مواد غذایی را از دست خواهد دست. در این مقاله تفصیلی، به بررسی دقیق انواع شته، مکانیزمهای خسارت آنها و معرفی بهترین سم برای کنترل شته در محصولات کشاورزی و باغات میپردازیم.
۱. شته چیست؟
شتهها (Aphids) حشرات کوچک، گلابیشکل و بسیار ظریفی هستند که به صورت کلونیهای متراکم بر روی اندامهای جوان، جوانههای انتهایی، پشت برگها و حتی ریشه گیاهان زندگی میکنند. این حشرات دارای قطعات دهانی ثاقب-مکندهاند که با فرود کردن آن به داخل آوندهای آبکش گیاه، از شیره پرورده تغذیه میکنند.
شتهها به دلیل توانایی تکثیر بکرزایی (تولید مثل بدون نیاز به جفتگیری در فصل بهار و تابستان) سرعت رشد جمعیت فوقالعاده بالایی دارند. خسارت شتهها به دو صورت مستقیم و غیرمستقیم نمایان میشود:
- خسارت مستقیم: مکیدن شیره گیاهی باعث ضعف عمومی، زردی، پیچیدگی برگها، تغییر شکل گلها و سقط شدن میوههای تازه تشکیل شده میشود.
- خسارت غیرمستقیم: شتهها مازاد مواد قندی جذب شده را به صورت مایعی چسبناک به نام عسلک (ندوه) دفع میکنند. این چسبندگی بستر مناسبی برای رشد قارچهای دوده یا فوماژین فراهم میکند که سطح برگ را سیاه کرده و فتوسنتز را به شدت کاهش میدهد. علاوه بر این، شتهها از مهمترین ناقلان بیماریهای ویروسی در گیاهان هستند.
۲. انواع شته
شتهها تنوع گونهای بسیار بالایی دارند و تقریباً هیچ گیاهی از گزند آنها در امان نیست. شناخت انواع شته به شما کمک میکند تا رفتار آفت را پیشبینی کرده و سم مناسبتری انتخاب کنید:
- شته سبز هلو: یکی از خسارتزاترین گونههاست که به طیف وسیعی از درختان هستهدار (هلو، گوجه سبز) و محصولات جالیزی حمله میکند و ناقل دهها ویروس گیاهی است.
- شته سیاه باقلا: کلونیهای سیاه رنگی را روی انار، باقلا، چغندرقند و برخی گیاهان زینتی ایجاد میکند.
- شته مومی کلم: این شته بدنه خود را با لایهای از پودر سفید مومی میپوشاند که مقاومت آن را در برابر سموم تماسی به شدت بالا میبرد.
- شته جالیز: عامل اصلی چسبندگی و چربی برگ در محصولاتی مانند خیار، خربزه و هندوانه است.
- شته خالدار گردو و شته سبز بادام: به طور اختصاصی به درختان آجیلی حمله کرده و در اوایل بهار طغیان میکنند.
۳. انواع سم شته
برای از بین بردن این آفت، ترکیبات شیمیایی و غیرشیمیایی متعددی وجود دارند که بر اساس مکانیزم اثر به سه دسته اصلی تقسیم میشوند:
۳.۱. سمهای سیستمیک
این سموم پس از پاشش، توسط بافتهای سبز گیاه جذب شده و وارد جریان شیره آوندها میشوند. زمانی که شته از شیره گیاه تغذیه میکند، سم وارد بدن او شده و سیستم عصبی یا گوارشیاش را فلج میکند. سموم سیستمیک بهترین گزینه برای کنترل شتههایی هستند که در برگهای پیچیده شده پنهان شدهاند. از مهمترین آنها میتوان به سم ایمیداکلوپراید (کنفیدور)، تیامتوکسام (آکتارا) و استامیپرید (موسپیلان) اشاره کرد.
۳.۲. سمهای تماسی
سموم تماسی وارد بافت گیاه نمیشوند و تنها در صورت برخورد مستقیم قطرات سم با بدن آفت، آن را از بین میبرند. این سموم برای اوایل فصل که برگها هنوز پیچیده نشدهاند مفیدند. ترکیبات فسفره مانند مالاتیون و دیازینون یا پایروتروئیدها مانند دلتامترین و سایپرمترین در این گروه قرار دارند. برای شتههای مومی، سموم تماسی بدون همراهی با مویان اثر کمی دارند.
۳.۳. سمهای زیستی
این ترکیبات منشأ طبیعی، گیاهی یا میکروبی دارند و کمترین خسارت را به محیط زیست و حشرات مفید وارد میکنند. صابونهای حشرهکش (مانند پالیزین)، روغنهای گیاهی مانند روغن نیم (نئم) و عصارههای گیاهی در این دسته جای میگیرند که برای کشتهای ارگانیک، گلخانهها و باغچههای خانگی فوقالعاده هستند.
۴. بهترین سم برای ازبین بردن شته
انتخاب بهترین سم برای کشتن شته بستگی به نوع محصول، سن درخت و میزان پیشرفت آفت دارد. در ادامه بهترین گزینهها برای محصولات مختلف بررسی شده است:
۴.۱. سم ایمیداکلوپراید کنفیدور، بهترین سم شته گندم و باغات
بدون شک سم ایمیداکلوپراید کنفیدور، بهترین سم شته گندم و بسیاری از درختان میوه است. این سم سیستمیک با دوز مصرفی کم، پایداری بالایی در گیاه ایجاد میکند و به دلیل خاصیت نفوذی فوقالعاده، شتههای مستقر در نقاط کور گیاه را به سرعت از بین میبرد.
۴.۲. بهترین سم برای کشتن شته | سم شته درخت
برای درختان میوه دانهدار و هستهدار، علاوه بر کنفیدور، سمومی مانند فلونیکامید (تپکی) که یک شتهکش اختصاصی و بسیار کمخطر برای زنبور عسل است، یا سم پیمتروزین (چس) که مانع از تغذیه شته میشود، به عنوان بهترین سم شته درخت شناخته میشوند.
۴.۳. سم شته درخت بادام
درخت بادام در اوایل فروردین به شدت مورد حمله شته سبز قرار میگیرد که باعث لوله شدن برگها میشود. سم شته درخت بادام باید ترجیحاً سیستمیک باشد. استفاده از استامیپرید (موسپیلان) یا ایمیداکلوپراید به محض مشاهده اولین کلونیها، کارایی بالایی دارد.
۴.۴. بهترین سم برای شته انار
شته انار (شته سیاه) در بهار به جوانهها و گلهای انار آسیب میزند. بهترین سم برای شته انار استفاده از ترکیبات کمخطر مانند پیمتروزین یا استامیپرید است تا ریزش گل ایجاد نشود و حشرات مفید مانند کفشدوزکها که دشمن طبیعی شته هستند، نابود نشوند.
۴.۵. سم شته خیار و محصولات جالیزی
شته جالیز در خیار باعث پیر شدن زودرس بوته و انتقال ویروس موزائیک خیار میشود. سم شته خیار باید دوره کارنس بسیار کوتاهی داشته باشد زیرا خیار محصولی با برداشت روزانه است. سمومی مانند پریمیکارب (افینال) یا استفاده از صابونهای حشرهکش به همراه دایمتوآت (در مراحل اولیه رشد) توصیه میشود.
۴.۶. سم شته پودری
شتههای مومی یا پودری (مانند شته کلم یا شته مومی سیب) مقاومت بالایی در برابر خیس شدن دارند. برای این نوع شته، استفاده از سم سیستمیک قوی همراه با یک مویان یا چسب سم استاندارد الزامی است تا مایع سم بتواند از لایه مومی عبور کند.
۵. روش از بین بردن شته درختان و متدهای خانگی
علاوه بر مبارزه شیمیایی سنگین، روشهای جایگزین و خانگی نیز برای کنترل این آفت وجود دارد که در مقیاسهای کوچک بسیار موثرند:
۵.۱. کشتن شته با ریکا
یکی از روشهای سنتی و دمدستی در باغچهها، کشتن شته با ریکا (مایع ظرفشویی) است. مایع ظرفشویی به عنوان یک ماده فعال سطحی، لایه مومی محافظ بدن شته را حل کرده و مجاری تنفسی حشره را مسدود میکند که منجر به خفگی آن میشود. دوز استاندارد آن مخلوط کردن دو تا سه سیسی مایع ظرفشویی در یک لیتر آب است. نکته مهم این است که این کار باید در هوای خنک عصر انجام شود تا گیاهسوزی رخ ندهد. همچنین ریکا پایداری ندارد و فقط شتههایی که مستقیماً به آنها بپاشد را میکشد.
۵.۲. از بین بردن شته با سرکه
استفاده از سرکه (اسید استیک رقیق شده) نیز به عنوان یک روش خانگی مطرح است. از بین بردن شته با سرکه با غلظت حدود پنج درصد سرکه سفید در آب صورت میگیرد. سرکه به دلیل خاصیت اسیدی میتواند شتهها را دفع یا نابود کند، اما خطر گیاهسوزی بالایی دارد و باید ابتدا روی چند برگ تست شود.
۵.۳. بهترین سم شته یا چربی برگ چیست؟
عامل اصلی چربی برگ، همان عسلک دفع شده توسط شته است. برای پاکسازی این چربی و از بین بردن همزمان آفت، بهترین سم شته یا چربی برگ چیست؟ پاسخ استفاده از صابونهای پاشش کشاورزی (پتاسیمی) است. این صابونها هم چربی و دوده روی برگ را میشورند و فتوسنتز را احیا میکنند و هم با خاصیت حشرهکشی خود، شتهها را از بین میبرند.
۶. بهترین زمان سمپاشی شته
حتی اگر قویترین سم بازار را خریداری کنید، اگر آن را در زمان نادرست پاشش کنید، نتیجهای نخواهید گرفت. بهترین زمان سمپاشی شته بر اساس فاکتورهای زیر تعیین میشود:
۶.۱. فصل بهار
بهار فصل طغیان شتههاست. بهترین زمان برای باغات، بلافاصله پس از ریزش کامل گلبرگها و تشکیل میوههای اولیه است. سمپاشی در زمان گلدهی به دلیل آسیب به زنبورها مطلقاً ممنوع است. در مزارع نیز به محض رویت اولین لکههای آلودگی در حاشیه مزرعه باید کانونکوبی انجام شود.
۶.۲. مرحله رشد شته
سمپاشی باید زمانی انجام شود که شتهها در مرحله پورت (نوزادی) یا قبل از بالدار شدن هستند. وقتی جمعیت شتهها پیر و متراکم شود، شتههای بالدار تولید میشوند که به سرعت پرواز کرده و به نقاط دیگر منتقل میشوند و مبارزه را سختتر میکنند.
۶.۳. زمانی که شتهها فعالتر هستند
شتهها در هوای خنک و مرطوب فعالیت بیشتری دارند. بهترین ساعت سمپاشی، اوایل صبح (پس از تبخیر شبنم) یا اواخر عصر است. در ساعات گرم روز به دلیل تبخیر سریع سم و بسته بودن روزنههای برگ، سمپاشی بازدهی ندارد. همچنین وزش باد شدید کارایی را به شدت کاهش میدهد.
۷. اصول ایمنی و اشتباهات رایج در مبارزه با شته
- اشتباه رایج؛ عدم استفاده از مویان: شتهها معمولاً پشت برگها پنهان میشوند. عدم استفاده از پخشکنندهها باعث میشود قطرات سم روی برگ سر بخورند و به آفت نرسند.
- استفاده مکرر از یک سم: تکرار مداوم سم کنفیدور باعث ایجاد مقاومت شدید در شتهها میشود. حتماً در طول فصل نوع سم و گروه شیمیایی آن را تغییر دهید.
- پوشش نامناسب اپراتور: در زمان سمپاشی شته به دلیل پاشش به سمت بالا در درختان، استفاده از کلاه عایق، عینک لبهدار و ماسک فیلتردار الزامی است.
۸. جمعبندی
شتهها هرچند حشراتی ظریف و ضعیف به نظر میرسند، اما به دلیل سرعت تکثیر انفجاری و توانایی در انتقال ویروسها، میتوانند خسارات سنگینی به مزارع و باغات وارد کنند. برای کنترل اصولی این آفت، پایش مداوم از اوایل بهار، انتخاب سموم سیستمیک مناسب مانند ایمیداکلوپراید (کنفیدور) یا سموم اختصاصی مانند فلونیکامید، توجه به شرایط آب و هوایی و رعایت دوزهای استاندارد الزامی است. در کنار مدیریت حفاظتی، تقویت گیاه با یک برنامه کودی متعادل، مقاومت طبیعی بافتها را در برابر نفوذ قطعات دهانی شتهها به طرز چشمگیری افزایش میدهد.
۱. چرا بعد از سمپاشی با کنفیدور، شتهها دوباره بعد از یک هفته ظاهر شدند؟
این موضوع معمولاً به دو دلیل رخ میدهد: اول اینکه سمپاشی کامل نبوده و شتههای بالدار از باغات مجاور دوباره وارد شدهاند، و دوم اینکه آفت در منطقه شما نسبت به سموم خانواده نیکوتینوئید (مانند کنفیدور) مقاوم شده است و باید گروه سم را تغییر دهید.
۲. آیا استفاده از مایع ظرفشویی (ریکا) برای درختان بزرگ میوه توصیه میشود؟
خیر، ریکا یک روش خانگی، موقت و تماسی برای مقیاسهای بسیار کوچک (باغچه) است. در باغات بزرگ به دلیل عدم پایداری، عدم نفوذ به لایههای درونی و ریسک گیاهسوزی در صورت بالا رفتن دوز، به هیچ وجه اقتصادی و اصولی نیست.
۳. بهترین زمان سمپاشی شته در روز چه ساعتی است؟
ساعات اولیه صبح یا خنکی عصر بهترین زمان است. در این ساعات هوا خنک، وزش باد در کمترین میزان و روزنههای برگ برای جذب سموم سیستمیک باز هستند.
۴. دوره کارنس سم شته چیست و چرا در محصولات جالیزی مهم است؟
دوره کارنس مدت زمانی است که باید بین سمپاشی تا برداشت محصول بگذرد تا سم تجزیه شود. در محصولاتی مانند خیار و گوجه که زود به زود برداشت میشوند، حتماً باید از سموم با دوره کارنس کوتاه (مانند پریمیکارب با کارنس ۳ روز) استفاده شود تا سلامت مصرفکننده به خطر نیفتد.
۵. آیا میتوان سم شته را با کودهای برگی مخلوط کرد؟
بله، اختلاط سموم شتهکش سیستمیک با اکثر کودهای میکرو و ماکرو (تحت نظر کارشناس و پس از تست اختلاط در ظرف کوچک) امکانپذیر است و اتفاقاً جذب هر دو ماده را از طریق روزنهها بهبود میبخشد، اما از اختلاط سموم با کودهای حاوی کلسیم یا ترکیبات بسیار قلیایی باید پرهیز کرد.
منابع
کارشناسان کشاورزی
سایت تتاکو
بدون نظر