عنصر فسفر (P) در کنار نیتروژن و پتاسیم، یکی از سه عنصر اصلی و پرمصرف (ماکرو) در تغذیه گیاهان و درختان میوه است. این عنصر به عنوان «کلید انرژی» در فیزیولوژی گیاه شناخته میشود و نقش مستقیمی در توسعه سیستم ریشه‌ای، گلدهی، تشکیل میوه و انتقال انرژی سلولی دارد.
با این حال، به دلیل تحرک بسیار پایین فسفر در خاک و ریسک تثبیت (بلوکه شدن) آن در خاک‌های قلیایی و آهکی، شناخت زمان و نحوه مصرف کود فسفر اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد. عدم آگاهی از بهترین زمان مصرف کود فسفر برای گیاهان می‌تواند باعث اتلاف سرمایه و عدم جذب این عنصر حیاتی توسط درختان باغ شود.
در این مقاله مرجع و تخصصی، به بررسی نقش فسفر، انواع کودهای فسفره، زمان مصرف کود فسفر بالا و مقدار مصرف آن و راهکارهای علمی افزایش راندمان این کود در باغات می‌پردازیم.
فسفر چه نقشی در گیاه دارد؟ (کاربرد فسفر برای گیاهان چیست؟)
فسفر یکی از ارکان اصلی ساختار DNA، RNA و مولکول‌های ذخیره‌کننده انرژی (ATP) در گیاهان است.
اصلی‌ترین خواص کود فسفر بالا و وظایف آن در درختان میوه عبارتند از:
- توسعه و گسترش سیستم ریشه: تحریک رشد ریشه‌های موئین و افزایش عمق نفوذ ریشه در خاک.
- تحریک گلدهی و تبدیل گل به میوه: افزایش تعداد گل‌های بارور و جلوگیری از ریزش آن‌ها.
- انتقال انرژی و فتوسنتز: تسهیل فرآیندهای بیوشیمیایی و تقسیم سلولی در نقاط رشدی.
- افزایش مقاومت به تنش‌ها: تقویت استحکام ساقه و افزایش مقاومت درخت در برابر سرمازدگی زمستانه و بیماری‌های ریشه‌ای.
منظور از کود فسفر بالا چیست؟
منظور از کود فسفر بالا چیست؟ به کودهایی که درصد فسفر قابل توجهی (معمولاً بیش از ۳۰ تا ۵۰ درصد) در ترکیب خود دارند، کود فسفر بالا گفته میشود.
معروف‌ترین فرمولاسیون تخصصی این گروه، کود فسفر بالا ۱۰-۵۲-۱۰ است ( ۵۲ درصد فسفر، ۱۰ درصد نیتروژن و ۱۰ درصد پتاسیم). این کودها حلالیت بالایی در آب داشته و برای فازهای حساس ریشه‌زایی و گلدهی طراحی شده‌اند.
انواع کود فسفر بالا
شناخت انواع کود فسفر بالا به انتخاب بهترین گزینه بر اساس نوع مصرف (خاکی یا محلول‌پاشی) کمک می‌کند:
۱. کودهای گرانول خاکی (دیررهش):
- سوپرفسفات تریپل: حاوی حدود ۴۶ درصد فسفر.
- دی‌آمونیوم فسفات : حاوی ۴۶ درصد فسفر و ۱۸ درصد نیتروژن.
- مونوآمونیوم فسفات : حاوی ۵۲ درصد فسفر و ۱۱ درصد نیتروژن.
۲. کودهای پودری و مایع کلات‌شده (سریع‌المیعاد):
- کود ۱۰-۵۲-۱۰: کود پودری کاملاً محلول در آب جهت آبیاری و محلول‌پاشی.
- اسید فسفریک: فرم مایع و اسیدی که علاوه بر تامین فسفر، به کاهش pH خاک کمک می‌کند.
کود فسفر برای چه گیاهانی مناسب است؟
اگر بپرسید کود فسفر بالا برای چه گیاهانی مناسب است، پاسخ کوتاه این است: تقریباً تمام گیاهان و درختان! اما مصرف آن در برخی موارد حیاتی‌تر است:
- نهال‌های تازه کشته‌شده: جهت استقرار و ریشه‌دوانی سریع.
- درختان میوه هسته‌دار و دانه‌دار: جهت تقویت گلدهی در بهار.
- صیفی‌جات و سبزیجات: در مرحله نشاکاری و قبل از گلدهی.
- گیاهان زراعی (گندم، جو، ذرت): در مرحله پنجه‌زنی و ابتدای رشد.
کود فسفات چه زمانی استفاده میشود؟ (بهترین زمان مصرف)
فسفر عنصری کم‌تحرک در خاک است؛ بنابراین زمان‌بندی مصرف کودهای فسفره خاکی و محلول به دو فاز اصلی تقسیم میشود:
۱. فاز استراحت زمستانه (چالکود زمستانه) – کودهای گرانول
بهترین زمان برای مصرف کودهای سنگین و خاکی مانند سوپرفسفات تریپل و دی‌آمونیوم فسفات، اواخر زمستان (دی و بهمن) به صورت چالکود در سایه‌انداز درختان است. فسفر فرصت خواهد داشت تا با شروع بیداری ریشه‌ها در اوایل بهار، در دسترس گیاه قرار گیرد.
۲. فاز شروع رشد رویشی و قبل از گلدهی (اوایل بهار) – کودهای محلول
زمان مصرف کود فسفر بالا ۱۰-۵۲-۱۰، هم‌زمان با بیدار شدن درختان و قبل از باز شدن کامل گل‌ها یا بلافاصله پس از تشکیل میوه اولیه است. این کار انرژی لازم برای گلدهی و تبدیل گل به میوه را تامین می‌کند.
۳. فاز ریشه‌زایی نهال‌ها
بلافاصله پس از کاشت نهال جهت کاهش استرس جابه‌جایی و تحریک ریشه‌های جدید.
کود فسفر چگونه استفاده میشود؟ (روش استفاده از کود فسفر)
با توجه به عدم تحرک فسفر در خاک، روش استفاده از کود فسفر بسیار تعیین‌کننده است:
- روش چالکود (برای درختان بارور): کودهای گرانول فسفره باید در عمق توسعه ریشه‌ها (حدود ۳۰ تا ۵۰ سانتی‌متری) زیر خاک دفن شوند. پاشیدن سطح خاک هیچ تأثیری نخواهد داشت؛ زیرا فسفر بیش از چند میلی‌متر در خاک حرکت نمی‌کند.
- روش کودآبیاری (Nutrigation): استفاده از کودهای کاملاً محلول مانند ۱۰-۵۲-۱۰ یا اسید فسفریک در سیستم آبیاری قطره‌ای.
- روش محلول‌پاشی برگی: اسپری کودهای فسفر بالا روی برگ‌ها در فاز قبل از گلدهی جهت جذب سریع.
مقدار مصرف کود فسفات برای درخت
مقدار مصرف کود فسفات برای درخت به سن درخت، نوع خاک و آزمایش خاک بستگی دارد؛ اما دوزهای عمومی استاندارد به شرح زیر است:
| سن و نوع گیاه | کود گرانول خاکی (سوپرفسفات) | کود فسفر بالا ۱۰-۵۲-۱۰ (آبیاری) | روش مصرف |
|---|---|---|---|
| نهال جوان (۱ تا ۳ سال) | ۱۰۰ تا ۲۰۰ گرم برای هر نهال | ۱۰ تا ۱۵ گرم برای هر نهال | چالکود / کودآبیاری |
| درخت بارور (۵ تا ۱۰ سال) | ۵۰ تو ۷۰۰ گرم برای هر درخت | ۵۰ تا ۱۰۰ گرم برای هر درخت | چالکود زمستانه / آبیاری |
| درختان کهنسال و بزرگ | ۱ تا ۱٫۵ کیلوگرم برای هر درخت | ۱۵۰ تا ۲۰۰ گرم برای هر درخت | چالکود دایره‌ای |
| باغات (در هکتار) | ۱۵۰ تا ۲۵۰ کیلوگرم در هکتار | ۱۰ تا ۱۵ کیلوگرم در هکتار | شیارکود / سیستم آبیاری |
نکات کلیدی برای افزایش راندمان مصرف کود فسفر
۱. کنترل pH خاک: در خاک‌های قلیایی و آهکی (pH > 7.5)، فسفر با کلسیم ترکیب شده و تثبیت میشود. همراه کردن کود فسفر با گوگرد و اسید هیومیک از تثبیت آن جلوگیری می‌کند.
۲. عدم اختلاط با کلسیم و منیزیم: کودهای فسفره را نباید در یک تانک با کودهای حاوی کلسیم (مانند نیترات کلسیم) مخلوط کرد؛ زیرا باعث ایجاد رسوب غیرقابل جذب میشود.
جمع‌بندی
دانستن این‌که کود فسفر چه زمانی استفاده میشود، کلید موفقیت در باغبانی است. بهترین الگو، ترکیب مصرف خاکی کودهای پایدار فسفره در چالکود زمستانه و مکمل‌سازی آن با کود فسفر بالا ۱۰-۵۲-۱۰ به صورت آبیاری یا محلول‌پاشی در اوایل بهار و قبل از گلدهی است. با این شیوه، سیستم ریشه‌ای درخت تقویت شده و بستر برای باردهی سنگین و باکیفیت فراهم می‌گردد.
۱. آیا می‌توان کود فسفر بالا ۱۰-۵۲-۱۰ را در زمان گلدهی محلول‌پاشی کرد؟
خیر؛ محلول‌پاشی هرگونه کود یا سم در زمان باز بودن کامل گل‌ها توصیه نمی‌شود، زیرا ممکن است باعث سوزندگی گلبرگ‌ها و اختلال در گرده‌افشانی شود. بهترین زمان، قبل از باز شدن گل‌ها یا پس از تشکیل میوه اولیه است.
۲. چرا پاشیدن کود فسفر روی سطح خاک بی‌فایده است؟
عنصر فسفر برخلاف نیتروژن در خاک بسیار کم‌تحرک است و همراه با آب آبیاری به عمق خاک نفوذ نمی‌کند. بنابراین باید حتماً در عمق ریشه (چالکود یا کودآبیاری) قرار گیرد.
۳. علائم کمبود فسفر در درختان میوه چیست؟
ارغوانی یا بنفش شدن برگ‌های قدیمی، توقف رشد ریشه، باریک شدن شاخه‌ها و کاهش شدید گلدهی و باردهی از نشانه‌های اصلی کمبود فسفر است.
۴. آیا کود فسفر بالا برای تمام درختان میوه یکسان مصرف میشود؟
اصول کلی یکسان است، اما درختان هسته‌دار و پرمحصول نیاز بیشتری به فسفر در اوایل فصل دارند. مقدار دقیق باید بر اساس سن درخت و آنالیز خاک تعیین شود.
۵. بهترین کود فسفر برای خاک‌های شور و قلیایی چیست؟
در خاک‌های قلیایی، استفاده از اسید فسفریک همراه با آب آبیاری یا ترکیب کودهای فسفره با اسید هیومیک و گوگرد، بهترین راهکار برای جلوگیری از تثبیت فسفر است.
منابع
کارشناسان کشاورزی
سایت تتاکو
بدون نظر