تولید پایدار و اقتصادی در باغات و مزارع، بر دو رکن اساسی تغذیه و حفاظت استوار است. همانطور که تنظیم یک برنامه کودی دقیق و مصرف انواع کودهای تقویتی پایه و اساس افزایش کیفیت و تناژ محصول محسوب میشود، محافظت از این بافتهای جوان و مغذی در برابر آفات نیز برای حفظ سرمایه کشاورزان حیاتی است؛ زیرا طغیان آفات مکنده میتواند تمام زحمات بخش تغذیه را بیاثر کند. در میان آفات بهاره، شتهها به دلیل سرعت تکثیر انفجاری، یکی از چالشبرانگیزترین عوامل خسارتزا هستند. برای کنترل این آفت، شناخت ابزار مناسب و از آن مهمتر، دانستن پاسخ این سوال که سم شته را چه زمانی استفاده کنیم؟ کلید موفقیت شما خواهد بود. در این مقاله جامع، به بررسی بیولوژی شته، بهترین زمان سمپاشی برای از بین بردن شتهها ،علائم خسارت، جدول زمانبندی و روشهای اصولی کنترل آن میپردازیم.
۱. شناسایی و تشخیص شته ها
برای مبارزه اصولی، ابتدا باید دشمن را به خوبی بشناسیم. تشخیص زودهنگام آفت، هزینههای مبارزه را به شدت کاهش میدهد.
۱.۱. شکل ظاهری شته ها
شتهها حشراتی بسیار کوچک، ظریف و گلابیشکل هستند که طول بدن آنها معمولاً بین یک تا چند میلیمتر است. این آفات در رنگهای متنوعی از جمله سبز، سیاه، زرد، قهوهای و حتی صورتی دیده میشوند. شتهها دارای یک جفت زایده لولهای شکل به نام “کورنیکول” در انتهای شکم خود هستند که ماده دفاعی ترشح میکند. این حشرات به دو صورت بدون بال (برای تکثیر سریع در محل) و بالدار (برای مهاجرت به سایر درختان در زمان کمبود غذا) در باغات ظاهر میشوند.
۱.۲. آسیب و خسارت شته چگونه است؟
شتهها دارای قطعات دهانی ثاقب-مکنده (خرطوم) هستند. آنها این خرطوم را به درون آوندهای آبکش بافتهای جوان گیاه فرو کرده و به طور پیوسته از شیره پرورده تغذیه میکنند. این عمل باعث تخلیه ذخایر کربوهیدراتی و مواد مغذی گیاه شده و رشد آن را کاملاً متوقف میکند.
۱.۳. علائم ناشی از خسارت شته
- پیچیدگی شدید برگها: به دلیل تغذیه شته از پشت برگ، بافت دچار رشد نامتقارن شده و برگها به سمت پشت لوله میشوند.
- نوچ و چسبناک شدن اندامها (عسلک): شتهها مازاد مواد قندی شیره گیاهی را به صورت مایعی چسبناک دفع میکنند.
- سیاه شدن برگها (قارچ فوماژین): روی عسلک چسبناک، قارچ دوده رشد کرده و مانع فتوسنتز میشود.
- تجمع شدید مورچهها: مورچهها برای تغذیه از عسلک، به عنوان محافظ شتهها در برابر کفشدوزکها عمل میکنند.
- ریزش گلها و دفرمه شدن میوهها: در صورت هجوم به گلآذینها، سقط گل و دفورمگی شدید میوه رخ میدهد.
۲. ارائه راهکار برای کنترل و پیشگیری از شیوع آفت شته در باغ
پیشگیری همیشه کمهزینهتر از درمان است. برای جلوگیری از طغیان شته، اقدامات زیر در اولویت قرار دارند:
- بهداشت باغ: حذف علفهای هرز کف باغ در اوایل بهار، زیرا علفهای هرز اولین میزبان و پناهگاه شتهها قبل از هجوم به درختان هستند.
- مدیریت آبیاری و کوددهی: مصرف بیش از حد کودهای نیتروژنه باعث ترد و آبدار شدن بیش از حد بافتهای گیاه شده و جذابیت آن را برای شتهها چند برابر میکند. در مقابل، مصرف کودهای پتاسیمی دیواره سلولی را ضخیمتر میکند.
- حمایت از دشمنان طبیعی: کفشدوزکهای هفتنقطهای، لارو مگسهای سیرفید و بالتوریها میتوانند روزانه صدها شته را شکار کنند.
۳. روش های طبیعی جهت مرگ شته ها
در مقیاسهای کوچک مانند باغچههای خانگی یا گلدانها، روشهای ارگانیک بسیار کارآمد هستند:
- شستشو با فشار آب: شتهها حشرات تنبلی هستند؛ شستشوی اندامها با فشار آب ولرم، کلونیها را متلاشی کرده و آنها را به زمین میاندازد.
- الکل و اتانول، راهی ساده در کنترل شته باغات: الکل ایزوپروپیل یا اتانول ۷۰ درصد لایه محافظ کوتیکول بدن شته را حل میکند. در باغات کوچک یا گلدانها، آغشته کردن کلونی با پنبه الکلی یا اسپری محلول رقیق شده الکل با آب (به نسبت یک به یک) در ساعات خنک، آفت را فوراً از بین میبرد.
- صابونهای حشرهکش: صابونهای پتاسیمی تماسی، بدون ایجاد مقاومت، بدن شتهها را خفه میکنند.
۴. اهمیت زمان سمپاشی درختان میوه
بسیاری از کشاورزان میپرسند که بهترین زمان برای سمپاشی افت ها چه موقع میباشد؟ واقعیت این است که حتی اگر از قویترین و گرانترین سموم بازار استفاده کنید، چنانچه زمانبندی دوز و اجرای آن اشتباه باشد، کارایی سم به صفر میرسد. سمپاشی در زمان نادرست نه تنها آفت را کنترل نمیکند، بلکه باعث اتلاف هزینه، ایجاد مقاومت در آفت، گیاهسوزی و نابودی زنبورهای عسل میشود.
۵. بهترین زمان سمپاشی شته ها
شتهها حشراتی خونسرد هستند و رفتار آنها کاملاً تحت تاثیر دمای محیط و فصول سال است. زمانبندی دقیق مبارزه با آنها به دو بخش فصلی و روزانه تقسیم میشود:
۵.۱. بهترین زمان سمپاشی شته ها در روز
بهترین ساعت برای سمپاشی علیه شتهها، ساعات اولیه صبح (پس از خشک شدن شبنم) یا اواخر عصر و خنکی هوا است.
- چرا؟ در ساعات گرم روز (ظهر)، به دلیل دمای بالا، سمپاشی باعث تبخیر سریع ذرات سم، کاهش شدید راندمان جذب سیستمیک از طریق روزنهها و افزایش شدید ریسک گیاهسوزی (اثر ذرهبینی قطرات سم زیر آفتاب) میشود. همچنین در خنکی هوا، وزش باد معمولاً کمتر است که به پخش یکنواخت سم کمک میکند.
۵.۲. زمان سمپاشی درختان میوه در بهار
فصل بهار، فصل طغیان اصلی شتهها است. بهترین زمان سمپاشی درختان میوه در بهار، بلافاصله پس از ریزش ۹۰ درصد گلبرگها و تشکیل میوههای اولیه (مرحله فندقچهای) است. در این مرحله، نخستین کلونیهای شته در حال شکلگیری هستند و برگها هنوز کاملاً لوله نشدهاند.
هشدار بسیار مهم؛ سمپاشی انار در زمان گلدهی و سایر درختان:
سمپاشی شیمیایی در زمان گلدهی کامل درختان (به ویژه سمپاشی انار در زمان گلدهی یا درختان هستهدار) مطلقاً ممنوع است. این اقدام باعث مسمومیت و نابودی وسیع زنبورهای عسل و حشرات گردهافشان شده، تلقیح گلها را مختل کرده و منجر به ریزش شدید شکوفهها میشود.
۶. جدول زمان سمپاشی درختان میوه: راهنمای جامع برای باغبانی
برای دسترسی راحتتر باغداران، زمان دقیق سم پاشی درخت سیب و هلو و شلیل و سایر درختان میوه برای کنترل شته و آفات بهاره در قالب جدول زیر تنظیم شده است:
| نوع درخت | آفات اصلی بهاره | زمان دقیق سمپاشی اول (پیشبهاره) | زمان دقیق سمپاشی دوم (بهاره) |
| هلو و شلیل | شته سبز هلو، کرم جوانهخوار | اواخر زمستان (تورم جوانهها) با روغن ولک و سم تماسی | بلافاصله پس از ریزش کامل گلبرگها و فندقچهای شدن میوه |
| سیب | شته سبز سیب، شته مومی، کرم سیب | زمان سمپاشی درخت سیب: اواخر زمستان قبل از باز شدن جوانهها | بعد از گلدهی و زمان گلبرگریزان، همزمان با خروج پورتهای شته |
| گیلاس و آلبالو | شته سیاه گیلاس | زمان سمپاشی درخت گیلاس: اواخر اسفندماه | پس از ریزش گلبرگها و مشاهده اولین کلونیهای شته روی شاخهها |
| انار | شته سیاه انار، کرم گلوگاه | اواخر زمستان (پاکسازی علفهای هرز و پوسته درختان) | اواسط فروردین به بعد (فقط قبل یا بعد از باز شدن گلها؛ هرگز در اوج گلدهی سمپاشی نکنید) |
| عناب | مگس عناب، شته عناب | بهترین سم برای درخت عناب و زمان آن: اواخر بهار و قبل از شفیره شدن مگس | به محض مشاهده فعالیت شتهها روی برگهای جوان با سموم سیستمیک ملایم |
۷. برای سمپاشی شته ها از چه چیزی استفاده شود؟
زمانی که نیاز به مبارزه شیمیایی قطعی است، انتخاب بهترین سم برای کشتن شته اهمیت بالایی دارد. شتهها به دلیل پنهان شدن در پشت برگهای لوله شده، در برابر سموم تماسی مقاومت میکنند؛ بنابراین سموم سیستمیک ترجیح داده میشوند.
۷.۱. بهترین سم شته کدام است؟
- سموم سیستمیک قوی: سم ایمیداکلوپراید (کنفیدور) و استامیپرید (موسپیلان) به عنوان بهترین سم برای کشتن شته شناخته میشوند. این سموم وارد شیره گیاه شده و شتهها با مکیدن آن از بین میروند.
- سموم اختصاصی شتهکش: سم فلونیکامید (تپکی) و پیمتروزین (چس) از بهترین حشرهکشها هستند؛ زیرا به صورت اختصاصی روی سیستم تغذیه شته اثر گذاشته و برای زنبورهای عسل و حشرات مفید کاملاً بیخطر هستند.
۷.۲. چگونه شته خیار را از بین ببریم؟
شته جالیز یکی از مخربترین آفات صیفیجات است. در پاسخ به این سوال که چگونه شته خیار را از بین ببریم؟ باید گفت به دلیل برداشت روزانه خیار، استفاده از سموم با پایداری طولانی (مانند کنفیدور) ممنوع است. برای خیار باید از سموم سیستمیک با دوره کارنس (ماندگاری) بسیار کوتاه مانند پریمیکارب (افینال) که کارنس ۳ روزه دارد، یا صابونهای حشرهکش ارگانیک استفاده کرد تا سلامت مصرفکننده به خطر نیفتد.
۸. جمعبندی و نتیجهگیری
مبارزه موفق با شتهها بیش از آنکه به قدرت سم بستگی داشته باشد، به زمانبندی دقیق سمپاشی وابسته است. بهترین زمان سمپاشی شتهها در روز، ساعات خنک اولیه صبح یا غروب است. در طول فصل نیز باید از سمپاشی در اوج گلدهی درختان پرهیز کرد و عملیات را به مرحله پس از ریزش گلبرگها موکول نمود. استفاده از سموم سیستمیک نفوذی مانند ایمیداکلوپراید و استامیپرید، یا سموم اختصاصی مانند فلونیکامید بالاترین کارایی را در کنترل این آفت دارد. در نهایت، همواره به یاد داشته باشید که تقویت گیاه با یک برنامه کودی متعادل، مقاومت طبیعی دیواره سلولی برگها را در برابر نفوذ خرطوم شتهها به شدت افزایش میدهد.
۱. چرا سمپاشی در زمان گلدهی درختان ممنوع است؟
سمپاشی در این مرحله باعث مسمومیت شدید زنبورهای عسل و سایر حشرات گردهافشان میشود که نتیجه آن عدم لقاح گلها، سوختگی کلاله گل و ریزش شدید شکوفهها خواهد بود.
۲. دوره کارنس سم چیست و چرا در محصولی مثل خیار اهمیت دارد؟
دوره کارنس مدت زمانی است که سم نیاز دارد تا در بافت گیاه تجزیه شده و بیخطر شود. از آنجا که خیار به صورت روزانه برداشت و مصرف میشود، حتماً باید از سموم با کارنس بسیار کوتاه (مانند پریمیکارب با کارنس ۳ روز) استفاده شود.
۳. چرا شتهها بعد از سمپاشی با سموم تماسی (مثل دیازینون) از بین نمیروند؟
شتهها باعث لوله شدن برگها میشوند. برگهای لوله شده مانند یک سپر فیزیکی مانع از برخورد ذرات سم تماسی با بدن شته میشوند. در این حالت فقط سموم سیستمیک که وارد جریان شیره گیاه میشوند کارایی دارند.
۴. آیا مصرف مداوم سم کنفیدور برای کنترل شتهها توصیه میشود؟
خیر، شتهها سرعت تکثیر بسیار بالایی دارند و استفاده مکرر از یک سم در طول فصل، به سرعت باعث بروز مقاومت ژنتیکی در آنها میشود. حتماً باید در طول فصل، گروه شیمیایی سموم را تغییر دهید.
۵. نقش روغن ولک در سمپاشی پیشبهاره (زمستانه) چیست؟
روغن ولک با ایجاد یک لایه نازک چربی روی تنه و شاخههای درختان، منافذ تنفسی تخمهای زمستانگذران شتهها و کنهها را مسدود کرده و آنها را قبل از فعال شدن در بهار، خفه میکند.
منابع
کارشناسان کشاورزی
سایت تتاکو
بدون نظر